Palenscherm

Palenscherm
Palenscherm Palenscherm Palenscherm Palenscherm Palenscherm Palenscherm

Plaats: Urk

Locatie: Staartweg

Maker:

materiaal: hout

Jaar: ca. 1980


Beschrijving:

In 1660 werd Urk bezit van Amsterdam. Door landafslag werd het eiland steeds kleiner. Nadat in 1662 door de bewoners het eerste beschermende paalwerk was aangebracht veranderde de vorm van het eiland nauwelijks. In 1705 werd Burgemeester Nicolaas Witsen aangesteld als ambachtsheer van de eilanden Urk en Emmeloord. Op zijn initiatief werd de zuidwestpunt van Urk versterkt met een zeewering.

Op 8 januari 1710 werden Urk en Emmeloord getroffen door een grote storm die veel schade bracht aan de waterwaterkeringen en steenglooiingen en veel land wegsloeg. Toen Witsen na de storm het toneel van verwoestingen overzag was hij diep getroffen. Hij weet het stadsbestuur van Amsterdam te bewegen tot het nemen van buitengewone maatregelen tot behoud van de twee eilanden. De magistraat stuurde een afgezant naar het eiland om de schade op te nemen en na te gaan welke werkzaamheden noodzakelijk waren om problemen in de toekomst te voorkomen. De afgezant calculeerde dat voor het "maaken van een beschoijingh, beffens 34 krabbenhoofden langs de zuyder sijden van 't strant of sant dyck', voor de aanleg van een 150 meter lange dam waarachter vissersschuiten beschutting konden vinden en voor het leggen van een duiker 'tot lossing van 't waater uijt de Broek' ƒ 20350,- nodig was". Vervolgens vroeg het stadsbestuur een vergunning aan de Staten van Holland en West-Friesland om ten bate van het onderhoud van Urk en Emmeloord een loterij te organiseren. Eén der spreuken waaronder 5 loten genomen werden luidde "labor omnia vincit" wat Latijn is voor "hard werken overwint alles". Dit was het persoonlijk advies van burgemeester N.J. Witsen. De loterij bracht ƒ 40.000,- op. Bronnen: Urk en Schokland door Tromp de Vries en Wikisage

Het Urker palenscherm bleef echter ook na de loterij een punt van overleg tussen Amsterdam en de Hollandse Staten. Amsterdam vroeg in 1720 weer aan het gewest de kosten van vernieuwing en verbetering van het paalwerk voor haar rekening wilde nemen. Dit zou ƒ 8150,- gaan kosten. De beraadslagingen bij de Hollandse Staten namen zoveel tijd in beslag, dat op het moment van besluitvorming de kosten waren opgelopen tot ƒ 12.000,-. Op 24 juni 1721 werd er eindelijk besloten dat er ƒ10.000,- beschikbaar werd gesteld. Het onderhoud van de zeewering was een te kostbare zaak voor de hoofdstad. In 1792 gaf Amsterdam het eiland terug aan de Staten van Holland. In 1814 werd Urk een Noord-Hollandse gemeente en zorgde het rijk voortaan voor de zeewering.

In 1939 ging het voormalig eiland Urk deel uit maken van de Noordoostpolder, de oude zeewering die het eiland eeuwenlang beschermd had tegen de grillen van de Zuiderzee was nutteloos geworden. In de Tweede wereldoorlog werd het houten palenscherm stukje bij beetje door de bevolking afgebroken om als brandstof voor de kachel te dienen. Eind 1944 werd aan deze illegale praktijken een einde gemaakt en werd in opdracht van de Dienst Zuiderzeewerken de nog resterende palen uit de grond getrokken en opgeslagen op het terrein van de Zuiderzeewerken bij de haven. In de jaren ’70 van de vorige eeuw is een replica van het palenscherm gebouwd als herinnering aan het Urker verleden.

Het 1200 meter lange palenscherm is, als overblijfsel van de vroegere strijd tegen het water van de Zuiderzee, een belangrijke markering van het historische eiland en maakt sinds 2003 deel uit van het van rijkswege beschermd dorpsgezicht. Vanwege het hoogteverschil van het voormalige eiland en het lager gelegen ingepolderde land heeft het palenscherm ook een grond kerende functie. Door gebruik van de verkeerde houtsoort (inlands eiken) en achterstallig onderhoud is het scherm gaan rotten. In 2008 is 235 meter palenscherm, ter hoogte van het Berechja College door platohouten palen vervangen. In 2015 verleende Provinciale Staten € 250.000,- subsidie aan Urk voor de restauratie van een deel van het palenscherm. De restauratie, die in oktober 2016 van start ging, is mede gefinancierd door de gemeente Urk. Op 30 mei 2017 werd het vernieuwde deel van de 'oude zeewering' officieel in gebruik genomen. Vanwege de cultuurhistorische waarde moet het bewaard blijven, vindt de gemeente. Zo worden ook komende generaties eraan herinnerd dat Urk eens een klein vlekje in een grote zee was.

Laatste Update zaterdag, 08 september 2018