Luchtwachttoren 6K3

Luchtwachttoren 6K3
Luchtwachttoren 6K3

Plaats: Ens

Locatie: nabij Drietorensweg

Maker: M.Zwaagstra

materiaal: beton

Jaar: 1953


Beschrijving:

In het dorpsbos van Ens bevindt zich de betonnen fundering van luchtwachttoren 6K3. In de jaren vijftig werden deze torens geplaatst in opdracht van het Korps Luchtwachtdienst op plekken waar geen hoge gebouwen waren. Deze luchtwachttoren heeft onderdeel uitgemaakt van een netwerk waarnemingsposten uit de Koude Oorlog (1945-1989). De Koude Oorlog leidde tot de opbouw van een infrastructuur om op een eventuele nieuwe oorlog voorbereid te zijn. In 1950 wordt het Korps Luchtwachtdienst (KLD) opgericht. De KLD zette een net van 276 waarnemingsposten over heel Nederland op, waarbij zoveel mogelijk gebruik gemaakt werd van reeds bestaande torens en hoge objecten. Vanuit de observatieposten konden vliegtuigen gesignaleerd worden die op een hoogte van minder dan 1500 m vlogen en met de toenmalige radartechniek niet opgemerkt konden worden. De maximale afstand tussen de torens bedroeg 16 km, omdat 8 km de maximale afstand was waarop vliegtuigen gehoord konden worden. Omdat de luchtwachttorens sterk afstaken in het landschap werden ze veelal langs of in bosranden geplaatst. In open gebieden werden bomen om de toren geplant.

In de periode 1951-1960 werden 139 nieuwe torens gebouwd, waarvan 3 in de Noordoostpolder bij Ens, Urk en Emmeloord. De torens in de polder vielen onder luchtwachtcentrum Sector 6 dat in Leeuwarden was gevestigd. Nederland was opgedeeld in 8 sectoren, luchtwachtgroepen genaamd. Binnen een groep werden kringen ingericht, die bestonden uit telkens drie luchtwachttorens die samen een driehoek vormden. In een enkel geval bestond een kring uit vier torens. Leeuwarden bestond uit 11 kringen. In Ens werd in 1953 luchtwachttoren 6K3 gebouwd die een luchtwachtkring vormde met de luchtwachtpost op Urk (6K1) en Emmeloord (6K2). Het eerste cijfer is het nummer van het luchtwachtcentrum, de letter is de aanduiding van de luchtwachtkring en het laatste cijfer is het volgnummer van de luchtwachtpost. De aangrensende kring werd gevormd door posten bij Kuinre (6J1), Steenwijkerwold (6J2) en Vollenhove (6J3).

De luchtwachttorens werden gebouwd van geprefabriceerde schokbeton panelen met vele vierkante openingen, de zogenaamde raatbouwelementen, die geleverd werden door N.V. Schokbeton uit Kampen. Het ontwerp is van de Haagse architect Marten Zwaagstra. In Nederland werden 23 variaties gebouwd, van 2,52 m tot 31,02 m hoogte, telkens met een verschil van 1,14 m. Deze laatste maat werd bepaald door drie betonraten, elk 38 x 38 cm groot. De uitvoering en hoogte van de torens was afhankelijk van de plaatselijke omstandigheden. De hoogte in centimeters, gerekend tot aan de vloer van het uitkijkplatform, werd gebruikt voor de typeaanduiding van de toren. Deze typeaanduiding was dus niet de totale hoogte. Bovenop de toren was de observatiecabine, die bestond uit een open ruimte van 3 x 3 m met een 1,52 m hoge borstwering. De luchtwachttoren van Ens was van het veel gebouwde type E1050. De 27 raten hoge toren had een totale hoogte van 12,02 m. De toren bestond uit een fundering waarop 4 verticale betonnen balken geplaatst waren die om de 2 meter werden verbonden met horizontale balken. Hiertussen werden raten gemonteerd met gegalvaniseerde bouten. De onderste 8 raatbouwelementen waren aan de buitenzijde betegeld met betontegels om inklimmen tegen te gaan. Ook het uitlopende uitkijkplatform, met overdekte schuilnis, was betegeld. 

Voor iedere toren moest men dagelijks 16 vrijwilligers hebben. Elke toren werd bemand door twee vrijwilligers die 3 uur lang met een kijker naar laagvliegende vliegtuigen speurden voordat ze afgelost werden. Een man bediende het luchtwachtinstrument, dat bestond uit een ronde tafel waarop een landkaart van de omgeving en een statief met aanwijsnaald was aangebracht en waarop de positie van een vliegtuig konden worden afgelezen. Op het statief was een verrekijker bevestigd waarmee het luchtruimte onafgebroken werd afgespeurd. De andere man stond door middel van een koptelefoon met microfoon voortdurend in verbinding met de andere posten van de kring en met het luchtwachtcentrum in Leeuwarden dat weer in verbinding stond met het landelijke commandocentrum in Driebergen. Bron: Stichting Militair Erfgoed.

Door de voortschrijdende techniek op het gebied van luchtruimwaarneming werden de diensten van de KLD op den duur overbodig. In 1964 is het korps Luchtwachtdienst ingekrompen, waarbij de posten in het zuiden en midden van het land zijn opgeheven. Ook de luchtwachtkring waar Ens deel van uitmaakte werd ontbonden en de toren werd datzelfde jaar nog gesloopt. In 1968 werd het KLD definitief opgeheven. Op 1 juni werden de laatste twee nog functionerende luchtwachtgroepen in de noordelijkste kustregio's, Leeuwarden en Alkmaar, ontbonden. Moderne vliegtuigen en geperfectioneerde radarsystemen bewaken voortaan het Nederlandse luchtruim.

Architect

Marten Zwaagstra werd op 15 augustus 1895 in het Friese Schoterland geboren. Zijn was boer en dorpstimmerman. Marten moest meehelpen in het boerenbedrijf maar was meer geïnteresseerd in timmerwerk. Zodra het kon ging hij naar de net geopende ambachtsschool en deed er ook nog de toen bestaande zogenaamde tekenschool bij. In 1912 haalde hij alle diploma’s. Hij studeerde aan de MTS in Leeuwarden waar hij in 1920 het diploma Bouwkunde behaalde en drie jaar later studeerde hij af aan de afdeling Weg- en Waterbouw van de Technische Hogeschool in Delft. In 1928 treedt hij in dienst bij de Gemeentelijke Dienst voor Bouw-en Woningtoezicht in Den Haag als Hoofdinspecteur-Constructeur. Na de Tweede Wereldoorlog verliet hij de overheidsdienst en begon in 1946 een eigen architectenbureau.

Architect Zwaagstra, die pionier was in het werken met gewapend beton, kreeg diverse patenten voor betonconstructie’s t.b.v. de woningbouw. Samen met Schokbeton richtte hij de N.V. Raatbouw op. Het raatbouwsysteem bleek succesvol. In de jaren 50 van de twintigste eeuw heeft hij, in opdracht van het toenmalig Ministerie van Oorlog, het standaardontwerp gemaakt van de luchtwachttorens die in Nederland zijn gebouwd. De torens zijn opgetrokken uit transparante 'prefab' betonelementen volgens het 'raatsysteem'. De productie en de constructie van de luchtwachttorens werden uitbesteed aan de firma N.V. Schokbeton in Kampen, die kans zag om binnen tien maanden 1.500 meter toren af te leveren.

Van 1956 tot 1958 werd de Frisoflat, vernoemd is naar prins Friso, in Voorschoten gebouwd naar een ontwerp van Zwaagstra. Het flatgebouw is een voorbeeld van een skeletbouw als draagconstructie, met daartussen vulwanden van drijfsteen. 

Op 31 juli 1988 overleed Zwaagstra op 93- jarige leeftijd in Katwijk aan Zee.

Laatste Update vrijdag, 28 oktober 2016