Luchtwachttoren 6K2

Luchtwachttoren 6K2

Plaats: Emmeloord

Locatie: Emmeloorderbos

Maker: M. Zwaagstra

materiaal: beton

Jaar: 1953


Beschrijving:

In het Emmeloorderbos bevindt zich de fundering van een luchtwachttoren uit de Koude Oorlog (1945-1989). De toren was in 1953 gebouwd in opdracht van het Korps Luchtwachtdienst van het toenmalig ministerie van Oorlog naar een ontwerp van de Haagse architect Marten Zwaagstra. De toren was opgebouwd uit prefab-elementen van gewapend beton die werden vervaardigd bij de NV Schokbeton te Kampen en geplaatst op een bijzonder zwaar betonnen fundament. Het leggen hiervan vergde vaak meer tijd dan het in elkaar zetten van de toren met behulp van gegalvaniseerde bouten. De luchtwachttoren heeft onderdeel uitgemaakt van een netwerk van 276 waarnemingsposten. De helft was gevestigd op reeds bestaande gebouwen, de andere helft zijn speciaal voor dit doel gebouwd.

In de tijd van toenemende militaire dreiging vanuit Oost Europa was de radar nog niet effectief genoeg om vliegtuigen die op een hoogte lager dan 1500 m binnendrongen te signaleren. Daarom werd het oude systeem van waarneming door personen, zoals dat gehanteerd werd door het vooroorlogse 'Vrijwillige Landstorm Korps Luchtwachtdienst', gereactiveerd. Als voorbeeld werd genomen het Britse 'Royal Obserever Corps', dat in de Tweede Wereldoorlog succesvol had geopereerd. In 1950 werd het 'Korps Luchtwacht Dienst (KLD) in het leven geroepen dat ressorteerde onder de Luchtmacht. Over het hele land verspreid werden tussen 1951 en 1955 luchtwachtposten gebouwd, verdeeld over 8 luchtwachtgroepen waarvan de centra zich bevonden in Alkmaar, Amersfoort, Breda, Deventer, Eindhoven, Groningen, Leeuwarden en Rotterdam. De toren bij Emmeloord viel onder de 6e luchtwachtgroep van het Korps Luchtwachtdienst te Leeuwarden. Luchtwachttoren 6K2 vormde een driehoek (luchtwachtkring) met toren 6K1 op Urk en 6K3 in Ens. Met de naamgeving werd de locatie aangegeven: 6 was luchtwachtgroep Leeuwarden, K de aanduiding voor de luchtwachtkring en 2 het volgnummer van de post binnen de kring. De onderlinge afstand was maximaal 16 km. De rede daarvoor was dat het auditieve waarnemingsvermogen als fundamenteel werd beschouwd en vliegtuigen op een afstand van 8 km konden worden gehoord. Op Urk stond een luchtwachttoren van het type E1278 en in Ens van type E936. Welk type luchtwachttoren in Emmeloord gestaan heeft is onbekend. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat alle raatbouwtorens in feite hetzelfde waren, maar dat alleen de hoogte varieerde van 2,52 m tot 31,02 m, telkens met een verschil van 1,14 m. Deze laatste maat werd bepaald door drie betonraten die elk 38 x 38 cm groot waren.

‘Nil Vigilanti Praeterit’ de wapenspreuk van het Korps Luchtwachtdienst, oftewel 'niets zal de waakzamen voorbij gaan', werd in Emmeloord ter harte genomen. De bezetting van de post bestond altijd uit twee vrijwilligers die een opleiding in vliegtuigherkenning hadden gevolgd. Op het open uitkijkplatform van de toren speurden zij met een kijker en op het gehoor het luchtruim af. Dat laatse was de enige mogelijkheid bij nacht en slecht zicht. Centraal op het platform, dat bestond uit een open ruimte van 3 x 3 m met een 1,5 m hoge borstwering, stond een peilinstrument opgesteld. Dit luchtwachtinstrument bestond uit een poot met ronde tafel waarop een kaart van de omgeving met oriëntatiepunten was aangebracht. De kaart was verdeeld in graden en cirkels. Het middelpunt was de locatie van de luchtwachttoren met daaromheen aangegeven de locaties van de naburige luchtwachtposten. Het instrument was tevens voorzien van een draaibaar geheel van (losse) verrekijker, vizier en aanwijsarm. De twee luchtwachters zaten aan het luchtwachtinstrument. De een stond op de uitkijk, de ander was gewapend met een hoofdtelefoon en stond klaar om met een speciale telefoon de koers, hoogte en afstand van vijandelijke toestellen door te geven aan de andere posten binnen de kring en het luchtwachtcentrum in Leeuwarden dat in verbinding stond van het landelijk commandocentrum in Driebergen. De taak van het tweetal was overigens niet beperkt tot waarneming van vliegtuigen. Ook parachutisten en inzet van atomaire, biologische en chemische (ABC) wapens moest worden gemeld.

Toren 6K2, oftewel post 'Karel 2', die in het Emmeloorderbos ten westen van de uitvalsweg naar Bant stond, was oost-west georiënteerd wat wil zeggen dat het trappenhuis zich aan de oostzijde bevond en de overdekte schuinis aan de westzijde. Goed uitzicht was uiteraard geboden, maar goede camouflage ook. Was de betonnen raatbouwtoren in de beginjaren duidelijk zichtbaar op luchtfoto's, op foto's uit de tweede helft van de jaren 1950 gaat hij geheel op in zijn omgeving omdat hij in de tussentijd voorzien was van een grijs-bruine verflaag.

Toegenomen snelheden van de vliegtuigen en verbetering van de radarsystemen maakte de luchtwachtposten op den duur overbodig. In 1964 is het korps Luchtwachtdienst ingekrompen, waarbij de luchtwachtposten in het zuiden en midden van het land zijn opgeheven. Kort na de opheffing werd toren 6K2 ontmanteld en gesloopt. Alleen de zware betonnen fundering van 3 x 3 m met afgeschuinde hoeken, bleef als stille getuige aan de Koude Oorlog in het bos achter, bedekt met een laagje grond. 

Architect

Marten Zwaagstra werd op 15 augustus 1895 in het Friese Mildam geboren. Zijn vader was boer en dorpstimmerman. Marten moest meehelpen op het boerenbedrijf maar was meer geïnteresseerd in timmerwerk. Zodra het kon ging hij naar de net geopende ambachtsschool in Heerenveen en deed er ook nog de toen bestaande zogenaamde avondtekenschool bij. Marten stond 's morgens om 5 uur op, ging de koeien melken en liep vervolgens ruim 10 km naar Heerenveen. Tegen middernacht kwam hij weer thuis. In 1912 haalde hij van beide opleidingen zijn diploma. Na de militaire dienst studeerde hij aan de MTS in Leeuwarden waar hij in 1920 het diploma Bouwkunde behaalde en drie jaar later studeerde hij af aan de afdeling Weg- en Waterbouw van de Technische Hogeschool in Delft. In 1928 treedt hij in dienst bij de Gemeentelijke Dienst voor Bouw-en Woningtoezicht in Den Haag als Hoofdinspecteur-Constructeur. Na de Tweede Wereldoorlog verliet hij de overheidsdienst en begon in 1946 een eigen architectenbureau.

Architect Zwaagstra, die pionier was in het werken met gewapend beton, kreeg diverse patenten voor betonconstructie’s t.b.v. de woningbouw. Samen met Schokbeton richtte hij de N.V. Raatbouw op. Het raatbouwsysteem bleek succesvol. In 1950 werd op het terrein van N.V. Schokbeton in Kampen binnen 17 dagen een experimentele woning gebouwd volgens het raatbouwsysteem. Dat maakte kennelijk indruk op de Genie die was ingeschakeld voor de bouwkundige zaken van de KLD.  In opdracht van het toenmalig Ministerie van Oorlog maakte Marten Zwaagstra vervolgens het standaardontwerp van de luchtwachttorens die in Nederland zijn gebouwd. De torens zijn opgetrokken uit transparante 'prefab' betonelementen volgens het 'raatsysteem'. De productie en de constructie van de luchtwachttorens werden uitbesteed aan de firma N.V. Schokbeton in Kampen, die kans zag om binnen tien maanden 1.500 meter toren af te leveren.

Van 1956 tot 1958 werd de Frisoflat in Voorschoten gebouwd naar een ontwerp van Zwaagstra. Het flatgebouw is een voorbeeld van een skeletbouw als draagconstructie, met daartussen vulwanden van drijfsteen. 

Op 31 juli 1988 overleed Zwaagstra op 93- jarige leeftijd in Katwijk aan Zee.

 

Laatste Update maandag, 13 augustus 2018