Loswallen en zwaaikommen

Loswallen en zwaaikommen

Plaats: Creil

Locatie: Burgwal en Weg van Ongenade

Maker: Dienst Zuiderzeewerken

materiaal: beton en baksteen

Jaar: ca. 1950


Beschrijving:

De Noordoostpolder is oorspronkelijk aangelegd om het areaal landbouwgrond in Nederland te vergroten. Vanaf eind jaren veertig werden landbouwproducten vooral per schip af- en aangevoerd. Binnenvaartschepen van 200 ton voeren via de drie hoofdvaarten en de zijtakken naar de loswallen in de dorpen. Er waren zo'n 20 losplaatsen in de Noordoostpolder, ook op vijf plaatsen in het buitengebied waren loswallen aangelegd. Om gezamenlijk met buren de bietenoogst te klaren werden door de boeren die bij zo'n loswal buiten het dorp woonden, vaak kleinere schepen van 60 ton ingehuurd.

Creil werd in 1953 ten noorden van de Creilervaart gesticht. Aan de oostrand kreeg het dorp een bedrijventerrein met loswal, een verharde oeverstrook aan de vaarweg, waar de boeren hun oogsten konden lossen in de aangemeerde schepen. Vooral tijdens de bietencampagne werd de loswal intensief gebruikt voor het laden van suikerbieten die verscheept werden naar de suikerfabrieken. De binnenvaartschepen die de bieten afvoerden hadden ruimte nodig om te draaien. Dat was in de smalle vaarten en tochten van de Noordoostpolder niet mogelijk. Om ze toch de gelegenheid te geven om te keren werden plaatselijk verbredingen in de waterwegen aangelegd op plaatsen dichtbij de loswal, de zogenaamde zwaaikommen. 

Aan de zuidoever van de Creilervaart, bij de Weg van Ongenade, is een vrij authentiek voorbeeld van een combinatie van loswal en een zwaaikom te vinden. De ligging van deze zwaaikom en loswal is gekoppeld aan een hoge brug. Als oorspronkelijk inrichtingsobject drukt de combinatie een bijzondere cultuurhistorische waarde uit van het unieke watersysteem van de Noordoostpolder. Ze geven aan dat het watersysteem oorspronkelijk ook is aangelegd en gebruikt als transportsysteem per schip. De combinatie van loswal en zwaaikom heeft ensemblewaarde omdat ze een onderdeel vormen van het intacte watersysteem en transportsysteem in de Noordoostpolder.

De loswallen en zwaaikommen vertellen het verhaal van een veranderend transport van agrarische producten en bulkgoederen in Nederland. Vervoer per schip naar vervoer per vrachtwagen. De polder is ontworpen in een tijd dat Nederland nog nauwelijks auto's kenden en al helemaal geen tractoren. In de landbouw werd het werk verricht met behulp van paarden en mankracht, de tractor maakte in de jaren vijftieg zijn intree. Door de toenemende mechanisatie en schaalvergroting in de akkerbouw nam het transport over de weg toe. Omdat de aanvoer van suikerbieten, die met kiepauto's van het land werden gehaald, in de loop der jaren sterk groeide nam de Coöperatieve Suiker Unie op 13 oktober 1969 bij de haven van Lemmer een nieuwe los-installatie voor bieten in gebruik. Nabij de sluis van de Noordoostpolder was een loswal met uitschuifbare stortsteiger en een weegbrug met een mechanisch monsterneem-apparaat gebouwd. In 1973 schakelde de Suiker Unie grotendeels over op de aanvoer van suikerbieten via de weg. Nog maar een kwart werd dat jaar per schip vanuit de polder vervoerd. Dit leidde ertoe dat 11 laadplaatsen binnen de Noordoostpolder werden gesloten. De loskade aan de Zuiderkade in Emmeloord bleef in gebruik. De bieten uit het zuidelijk deel van de polder gingen naar Ramspol of Schokkerhaven, die uit het noorden naar Lemmer. Hiervandaan werden de suikerbieten met schepen van 500 ton en meer naar de Friesch-Groningsche Suikerfabriek in Groningen vervoerd. Deze grote schepen konden niet in de polder komen omdat in de sluizen slechts vaartuigen van 300 ton (Urk 400 ton) geschut konden worden. In 1977 besloot de directie van de Groninger Suiker Unie dat het bietenvervoer per schip afgeschaft zou worden. Vanaf 1978 werden alle suikerbieten rechtstreeks per vrachtwagencombinatie vanaf het erf naar de fabriek gebracht. De loswal in Creil verloor zijn functie als overslagplaats van landbouwproducten, waardoor de kiepsteiger, die omstreeks 1960 op de loswal was geplaatst, verdween. 

Bron: 'Waardering watererfgoed Flevoland, in beheer bij waterschap Zuiderzeeland', 'watererfgoed Noordoostpolder, het verhaal' en 'De Friese Koerier'.

Laatste Update zaterdag, 17 augustus 2019