Gevelsteen Het Wakend Oog

Gevelsteen Het Wakend Oog
Gevelsteen Het Wakend Oog Gevelsteen Het Wakend Oog Gevelsteen Het Wakend Oog Gevelsteen Het Wakend Oog Gevelsteen Het Wakend Oog

Plaats: Urk

Locatie: Wijk 4-76

Maker: onbekend

materiaal: natuursteen

Jaar: 1628


Beschrijving:

In 1628 werd Ds. Petrus Salabien door de Staten van Holland naar Urk gestuurd. Hij was de eerste protestantse predikant op het eiland, dat in die dagen 300 inwoners telde. Slechts 6 leden bezochten zijn kerk, de overige inwoners waren overtuigd aanhanger van de oude katholieke kerk. In het voorjaar van 1637 stierf de helft van de Urker bevolking aan de pest, waaronder Ds. Salebien. Nadat Amsterdam in 1660 het leenrecht over Urk van de Staten van Holland had verkregen werd de bevolking gedwongen losgeweekt uit de oude katholieke geloofstradities. Rond 1700 was heel Urk protestants.  

Ds. Daniël Weerman (1705 - 1785) was de achtste predikant op Urk. Hij woonde met zijn gezin in een huisje dat door de golven werd bedreigd. In 1736 werd voor de Hervormde dominee een pastorie gebouwd. Het huis was, naar huidige maatstaven, een zeer eenvoudig eenlaags pand. In vroeger tijden had de pastorie aan de noordzijde, de zeezijde, twee ovale ramen die net ogen leken. Daarom kreeg het gebouw de naam 'Het Wakend Oog'. Het verhaal gaat dat voor die ramen kaarsen werden gebrand om vissers en zeelieden te waarschuwen voor de nabije zandplaat 'De Vormt'. Of het de waarheid is valt te betwijfelen omdat Urk als sinds 1617 een vuurbaak had die niet ver van de pastorie stond. 

Het Wakend Oog' is het oudste gebouw van Urk. In de voorgevel zitten twee gedenkstenen ingemetseld met de volgende inscriptie:

HET
WAKEND OOG
MDCCXXXVI
 
ANTHONY VAN DOMPZELAAR, SCHOUT
EN BURGEMEESTEREN
HENDRIK CLAASSEN
JELLE MEINDERSZ
WILLEM PIETERSZ
ALBERT PIETSZ
ANNO

De gedenksteen bestond oorspronkelijk uit drie delen. Tussen deze twee stenen heeft nog een tekststeen gezeten. Amsterdam had de heerlijkheid Urk en Emmeloord tot 1792 in leen van de Staten van Holland. In 1781 maakte stadsbouwmeester Johan Samuel Creutz tijdens zijn jaarlijkse inspectie een aantekening over de steen. Naast de hierboven genoemde tekst noteerde hij: "IS DESE PASTORIJ VAN NIEUWS OPGETIMMERT TOEN MR. J. VAN DE POLL BURGEMEESTER DER STAD AMSTERDAM AMBAGTSHEER WAS".

Urk was een hoge heerlijkheid. De ambachtsheer benoemde als zijn vertegenwoordiger een schout, die belast werd met bestuurlijke- en gerechtelijke taken en het handhaven van de openbare orde. Deze taken voerde de schout samen uit met de burgemeesters, die ook schepenen zijn. De belangrijke functie van schoutambt werd afwisselend bekleed door de Urker families Romkes en Brands. Toen na de dood van Willem Gerritsz Brands in 1718 de niet Urker Anthony van Dompzelaar door burgemeester Gerbrand Pancras Michielsz. van Amsterdam tot schout en secretaris was benoemd, werd deze benoeming niet door alle Urkers in dank afgenomen. Daarnaast was Anthony van Dompzelaar een persoon die door zijn gedrag veel mensen tegen zich in het harnas joeg. 

Op de onderste herdenkingssteen staan de namen van het bestuur van Urk dat toentertijd bestond uit schout Dompzelaar en de vier burgemeesters Claassen, Meinderz., Pieterz. en Pietsz. Het boterde niet tussen Ds. Weerman en de schout en zijn burgemeesters. Jarenlang voerde deze personen, die bezeten waren door persoonlijke eer- en heerszucht, een haatcampagne tegen de predikant. Toen na 1740 de onrust in de Republiek der Verenigde Nederlanden toenam was dit voor de Urkerbevolking bij uitstek de gelegenheid om zich in 1747 te ontdoen van de weinig geliefde schout. Het vakante schoutsambt werd waargenomen door Ds. Weerman. Op zijn voordracht werd Cornelis Jacobsz Romkes in 1748 door ambachtsheer Mr. Willem Munter tot schout benoemd. Na bijna een halve eeuw als predikant op Urk te hebben gewerkt ging Ds. Daniël Weerman op 26 maart 1780 met emiraat. Omdat hij geen andere inkomsten had kreeg hij jaarlijks een pensioen van ƒ 500,- uitbetaald door ‘s Lands Kasse en de Heeren Gecommitteerde Raaden.

Boven de voordeur is een glas-in-loodraam aangebracht dat de naam van het pand verbeeldt.

Laatste Update zondag, 05 november 2017