O.L.V. Sterre der Zee kerk

O.L.V. Sterre der Zee kerk
O.L.V. Sterre der Zee kerk O.L.V. Sterre der Zee kerk O.L.V. Sterre der Zee kerk O.L.V. Sterre der Zee kerk O.L.V. Sterre der Zee kerk O.L.V. Sterre der Zee kerk O.L.V. Sterre der Zee kerk O.L.V. Sterre der Zee kerk

Plaats: Marknesse

Locatie: Groene Zoom

Maker: Klaas Oosterheerd

materiaal: smeedijzer, koper en bladgoud

Jaar: 1957


Beschrijving:

De Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee kerk is in 1955 - 1957 gebouwd naar een ontwerp van architect Anton Vosman. Dwars op het schip staat een rechthoekige zadeldaktoren. Op de top van kerktorens in Nederland staat vaak een symbool. Sinds de Reformatie is de haan vooral op protestantse kerken te vinden. Op katholieke kerken staat doorgaans een kruis. In Marknesse werd met deze 'traditie' gebroken. Op de nok van de 20 m hoge toren van de Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee kerk staat een piron, een bolvormig ornament dat op een zuiltje staat. Hierop rust een smeedijzeren kruis met een vergulde koperen windhaan. Boven de gesloten bol zit een open bolvormig ornament. Voordat het kruis en de haan op de toren geplaatst worden is het in de katholieke kerk gebruikelijk om ze eerst te zegenen.

De voet van het kruis is samengesteld uit vier staven ijzer. Tot ver in de 20e eeuw werden deze staven aan elkaar geweld. Wellen, ook wel vuurlassen genoemd, is een oude techniek om ijzer aan elkaar te zetten. De ijzeren staven werden met wel-poeder bestrooid. Vervolgens werden ze in het kolenvuur witheet gestookt en in gloeiende toestand door de smid aan elkaar gehamerd. Sinds de Tweede Wereldoorlog worden de bekroningen steeds vaker gelast. De vier staven zijn aan de onderzijde uitgesmeed tot vier zogenaamde 'veren' die om de piron vastgeklemd zijn met een iets kegelvormige gesmede ring. De vergulde bol bestaat uit twee helften en is boven de veren om de voet van het kruis geschoven. De veren zijn aan de uiteinden als een krul uitgesmeed tot zogenaamde ladderhaken, die tevens bedoeld zijn als stepje waarop men kan gaan staan als er werkzaamheden aan het kruis of de windhaan uitgevoerd moeten worden. 

De bol op de nok van de kerk symboliseert de wereld. Het kruis is een Keltisch kruis. Tijdens de kerstening van de ongelovigen in Ierland en Groot-Brittannië, in de 5e en 6e eeuw, namen de missionarissen veel gebruiken en tekens uit het heidense geloof over. Zo werd bijvoorbeeld aan het Latijnse kruis het heidense zonnewiel toegevoegd als cirkel rond het snijvlak van de verticale- en horizontale arm. Het kruis symboliseert de overwinning van Jezus over de dood. De kraaiende haan verkondigt de opstanding van Jezus, maar verwijst ook naar Petrus, die op Witte Donderdag luidruchtig beweerd had dat hij Jezus nooit in de steek zou laten. Jezus had hem gewaarschuwd voor overmoed en voorspelde dat Petrus Hem zou verloochenen voordat de haan zou kraaien. En inderdaad voordat de haan kraaide ontkende Petrus driemaal dat hij Jezus kende. Toen Petrus zich realiseerde wat hij gedaan had, kreeg hij berouw. Daarom is de haan in de Rooms-Katholieke kerk ook het symbool van de biecht.

De kraaiende haan is uit roodkoper gemaakt, in reliëf tot twee helften geklopt en door middel van solderen samengevoegd. Zo is een driedimensionale haan ontstaan, die vervolgens verguld is. De haan draait op een spil die deel uitmaakt van het Keltische kruis. De windhaan is zodanig asymmetrisch vormgegeven, dat het grootste oppervlak, de staart, van de wind afgekeerd draait. De haan draait zijn kop altijd in de wind. De torenhaan en de bol waren verguld met 23,75 karaats dubbel torengoud. Dit verguldsel verstoft langzaam of verdwijnt door het krassen van pootjes van vogels die er graag op zitten. Na 30 à 35 jaar is het verguldsel nagenoeg verdwenen en komt de matte okergele onderlaag te voorschijn. Voor een stralend aanzien zouden de haan en de bol opnieuw verguld moeten worden, maar dat is een kostbare zaak.

De lengteas van de O.L.V. Sterre der Zee kerk is gericht naar het oosten, de plaats waar de zon opkomt, omdat Jezus wordt gezien als de Sol Oriens, het 'Licht van de Wereld', de 'Zon der Gerechtigheid' (Johannes 8:12). Volgens de Bijbel zal Jezus in het oosten terugkeren om de levende en doden te oordelen (Matteüs 24:27). Deze gerichtheid naar het oosten noemt men 'oriëntering', want oost is in het Latijn 'oriënt'. De hoofdingang ligt onder de toren, in het westen van de kerk. Dat wil zeggen dat het kruis in de noord-zuidrichting op de toren is geplaatst. Aan de hand van deze oriëntatie kan men makkelijk aflezen vanuit welke richting de wind waait. Bij een westelijke windrichting staat de haan haaks op het kruis. Als men dan recht voor de kerk staat is niet het silhouet van de weerhaan te zien, maar slechts een 'verdikking' boven het kruis.

Het kruis op de Onze Lieve Vrouwe Sterre der Zee kerk heeft exact dezelfde vorm als het kruis op de Bantsiliek in Bant. Beide kerken zijn ontworpen door architect A.J.M. Vosman. De kruizen worden echter door verschillend vormgegeven haantjes bekroond. Architect Vosman brak eerder met de 'regel' dat na de Reformatie de protesantse kerken bekroond worden met een haan en de rooms-katholieke kerken met alleen een kruis. Ook op de torenkruizen van de Pauluskerk in Arnhem (1951) en de St. Jozef in Almelo (1953) plaatste hij een windhaan. De haan in Marknesse heeft vanaf het begin het kruis op de toren bekroond. Toen er twijfels rezen over het jaar van plaatsing, is een 94-jarige oud inwoonster van Marknesse geraadpleegd die volgens ingewijden alles weet van de katholieke kerk in het dorp. Zij was heel stellig: "Het haantje heeft altijd op de kerk gestaan". Als kerkmeester was A.F. (Toon) Weevers nauw betrokken bij de bouw van de O.L.V. Sterre der Zee kerk en de gelijktijdig gebouwde St. Jozefkerk in Luttelgeest. De windhaan werd in zijn smederij in Marknesse gemaakt door Klaas Oosterheerd. Ook de zes, in de bouwtijd aangebrachte ijzeren verlichtingsarmaturen en de kandelaars in de kerk zijn in de smederij van Toon Weevers gesmeed. Bij een renovatie van de kerk in het begin van de jaren 1990, kregen ook het kruis en de haan een opknapbeurt. Foto's hiervan vindt u hier en hier op de site van Historisch Marknesse. Bij de laatste foto, waar de bol, het kruis en de haan van de toren zijn, staat het jaartal 1992 vermeld.

Maker

Klaas Oosterheerd werd op 23 januari 1937 in Lutjegast geboren. Als 19 jarige trad hij in maart 1956 als smid in dienst bij de landbouwsmederij van Toon Weevers (1907-1975) aan de Oudeweg 2 in Marknesse. Na een dienstverband van 40 jaar ging hij eind maart 1996 met de vut. Klaas Oosterheerd overleed op 4 december 1997 in de leeftijd van 60 jaar. Bron: 60 jaar Weevers.

Laatste Update woensdag, 27 mei 2020