Poldertoren

Plaats: Emmeloord

Locatie: Deel 25

Maker: H. van Gent / J.W.H.C. Pot

materiaal: beton / baksteen

Jaar: 1957 - 1959

Beschrijving:

Midden op De Deel staat de Poldertoren, het denkbeeldige middelpunt van de Noordoostpolder. De plaats is zo gekozen dat de toren vanaf alle wegen naar Emmeloord direct in het oog springt. In de jaren dertig van de twintigste eeuw, nog voor de Noordoostpolder drooggevallen was, werd besloten dat op het centrale plein van de hoofdplaats een hoge toren zou komen te staan. Het mocht geen kerktoren zijn omdat geen van de kerken mocht domineren over de andere. Een monument, een centraal herkenningspunt, in het vlakke polderland moest het worden en een symbool van eenheid van de polder. 

Watervoorziening in de Noordoostpolder

In het belang van de volksgezondheid was het noodzakelijk om te zorgen voor een goede watervoorziening in de Noordoostpolder. Al in het voorjaar van 1940 vond er een oriënterend gesprek plaats tussen de Directie Wieringermeer en minister Johan Willem Alberda van Waterstaat. Vervolgens werden verschillende besprekingen gevoerd met het Rijksinstituut voor Drinkwatervoorziening, de in 1930 opgerichtte N.V. Waterleiding Maatschappij Overijssel (WMO) en de in 1922 opgerichtte N.V. Intercommunale Waterleiding Gebied Leeuwarden. Er werd een plan opgesteld voor de watervoorziening in de gehele polder. Vanuit het pompstation bij St. Jansklooster zou de N.V. Waterleiding Maatschappij Overijssel, als uitvoerder van het werk, de polder van drinkwater voorzien. Voor enkele werkkampen en bedrijfsgebouwen in het noorden van de polder werd door de Intercommunale Waterleiding Gebied Leeuwarden waterleiding aangelegd. De overeenkomst werd in december 1942 getekend. Omdat de wegen en kanalen door de oorlogsomstandigheden niet op tijd gereed waren en hierdoor de aanvoer van materialen problemen opleverden werd van het plan afgeweken. Zo werd bijvoorbeeld in het op 12 oktober 1942 in gebruik genomen arbeiderskamp Emmeloord I het drinkwater eerst in tanks per schip aangevoerd. Begin 1943 kwam een gietijzeren waterleiding van Vollenhove naar Marknesse en verder langs het fietspad naar Emmeloord gereed. Deze leiding was echter van een kleinere diameter dan oorspronkelijk het plan was. In Emmeloord werd een reinwaterreservoir gebouwd. Het reservoir werd gebruikt voor de opslag van schoon drinkwater, zodat de WMO een buffer had voor de momenten waarop er meer water verbruikt werd dan dat er aangevoerd werd. Door de oorlogsomstandigheden werd de aanvoer van materialen steeds moeilijker. Eind 1945 was er in totaal 114 km hoofdwaterleiding gelegd. In de jaren na de oorlog verbeterde de materiaal aanvoer langzaam. Al in 1946 was de hoofdaanvoer vanaf St. Jansklooster tot aan de brug bij Vollenhove uitgevoerd in een eternieten buis van 300 mm. De zinker door het kanaal bij Vollenhove en de verdere hoofdaanvoer, uitgevoerd met een stalen buis met een diameter van 300 mm, waren in 1951 gereed. Omdat de druk op enkele plaatsen in de polder niet hoog genoeg was, werd een tweede hoofdaanvoer aangelegd, die via Emmeloord doorgetrokken werd naar Espel. Bron: Flevobericht 269. In 1956 was de staat van de gietijzeren hoofdwaterleidingbuis in slechte staat, 13 km moest vervangen worden door eterniet- of plasticbuis. Eind december 1957 was de totale lengte van het waterleidingnet in de polder 550 km. Bron: Driemaandelijks bericht betreffende Zuiderzeewerken jaargang 37 en 38

Waarom een watertoren?

Vanaf 1948 werden tussen de Directie Wieringermeer, de N.V. Waterleiding Maatschappij Overijssel en het Rijksinstituut Drinkwatervoorziening besprekingen gevoerd. Op 22 juli 1952 werd een overeenkomst gesloten. De N.V. Waterleiding verkreeg met terugwerkende kracht tot 1 januari 1948 de verzorging van de watervoorziening van de gehele Noordoostpolder. Omdat het brakke grondwater in de Noordoostpolder niet als drinkwater gebruikt kan worden moest het, en moet nog steeds, vanuit het waterwingebied St. Jansklooster in Overijssel geïmporteerd worden. Maar de 46 m hoge watertoren in Sint Jansklooster, met een waterreservoir van 400 m³, was te klein en kon niet in de behoeften voorzien. De hoogte van een watertoren was cruciaal voor zijn functie. Water stroomt van nature naar lagere punten en door water op hoogte op te slaan, werd de zwaartekracht benut om waterdruk op het leidingnetwerk te creëren. Hoe hoger de toren, hoe groter de druk. Het belangrijkste onderdeel van de watertoren was het reservoir. Voor het verzorgen van een constante druk op het leidingnet waren de afmetingen van het reservoir en de hoogte van het reservoir ten opzichte van het leidingnet van belang. De gewenste druk op het leidingnet werd in vlakke gebieden bereikt met een waterstand die tussen de 22 en 30 m boven maaiveld lag. Als het leidingnet uitgestrekt was, zoals in de Noordoostpolder, moest het reservoir hoger geplaatst worden om het drukverlies in de lange leidingen te compenseren. De gewenste hoogte van het reservoir kon dan oplopen tot 50 m boven maaiveld. Naast de hoogte van het reservoir was de inhoud van belang. Het reservoir moest voldoende water bevatten om de verschillen tussen de wateraanvoer vanuit de reinwaterreservoirs en de waterafname door de verbruikers te kunnen compenseren. Bron: watertorens.nl. Om een constante druk op het waterleidingnet in de Noordoostpolder te garanderen was een eigen watertoren in de polder nodig. 

In de Noordoostpolder was vanuit stedenbouwkundig en landschapsarchitectonisch oogpunt behoefte aan een accent in het middelpunt van de radiaal georieënteerde structuur van de polder. In de vergadering van de Stedebouwkundige Commissie op 30 juni 1944, waarin het schetsplan van Emmeloord van 31 mei 1944 gepresenteerd werd, werd een discussie over de gebouwen op het stadsplein gevoerd. A. Blaauboer maakte bezwaren tegen het stichten van een poldertoren, uit vrees dat die niet mooi zou zijn. Hofstee verdedigde de toren met het argument dat een kerkgenootschap niet een voldoende belangrijke toren zou kunnen maken, terwijl Verhagen de poldertoren (oorspronkelijk zijn idee) juist een gelukkige oplossing vond. "Deze kan en moet ook de torens van de drie gezindten domineren". Smeding concludeerde dat een toren "gewenscht is, mits deze mooi is". In september 1948 ging de Planologische Commissie, de opvolger van de Stedebouwkundige Commissie, akkoord met het stadsplan van Emmeloord, ondanks de onzekerheid of de oplossing voor het stadsplein de juiste was. Omdat er ontevredenheid bestond over de oplossing van het stadscentrum in het goedgekeurde plan stuurde de Directie Wieringermeer op 15 november 1948 een brief aan het Ministerie van Verkeer en Waterstaat met het voorstel een stedenbouwkundige prijsvraag voor het stadsplein uit te schrijven met daaraan gekoppeld een prijsvraag voor de poldertoren. Het ministerie was zeer terughoudend als het om prijsvragen ging. In een brief d.d. 21 januari 1949 gaf de minister aan de Directie Wieringermeer aan dat het de voorkeur had, één of meer stedenbouwkundigen uit te nodigen om in nauw overleg met de dienst een nieuw plan voor het stadscentrum van Emmeloord op te maken. Er was echter in beginsel geen bezwaar tegen het houden van een prijsvraag voor de poldertoren, ondanks 'de moeilijkheid tot het vinden van een geschikte jury, en de kans dat weinig bruikbaar resultaat zou worden bereikt'. Bron: De ruimtelijke ontwikkeling van de Noordoostpolder. 

Prijsvraag

Eind december 1950 schreef de N.V. Waterleiding Maatschappij Overijssel (WMO) in overleg met de Directie Wieringermeer een openbare prijsvraag uit, waarbij de inpassing in de omgeving een belangrijk ontwerpcriterium was. Bij een prijsvraag kan er zowel sprake zijn van een besloten als een openbare prijsvraag. Bij een besloten prijsvraag worden een beperkt aantal architecten uitgenodigd om een ontwerp te maken. Een openbare prijsvraag daarentegen geeft elke geïnteresseerde architect de gelegenheid om het programma van eisen aan te vragen en mee te dingen. Niet minder dan 514 architecten ontvingen een uitnodiging om hun kracht te beproeven op een unieke en uiterst moeilijke opgaaf. De opdracht was een watertoren te ontwerpen met een carillon en een uitkijkplatform. Op 15 juni 1951 sloot de inzendtermijn. Maar liefst 170 architecten hadden een ontwerp ingezonden. De ontwerpers hadden geen gemakkelijke taak omdat ze een technisch object moesten verheffen boven zijn zakelijk karakter en dit tevens doen dienen voor een meer ideale functie. Deze combinatie bleek grote moeilijkheden in zich te bergen. De ontwerpen werden beoordeeld door een jury, bestaande uit voorzitter ir. G. Friedhoff (rijksbouwmeester) en de leden ir. J.C. Keller (directeur WMO), ir. A.D. van Eck (Directie Wieringermeer), ir. S.J. van Embden (architect) en A. Komter (architect). Geen van de ontwerpen voldeed naar hun mening aan de gegeven factoren zodat geen eerste prijs werd uitgereikt. Daarom werd aan de inzenders van de drie beste ontwerpen ieder een premie van ƒ 2000,- toegekend. De drie winnaars waren de Amsterdamse architecten M.F. Duintjer met een inzending onder motto 'Rode Toren', H. Mieras en B. van Kasteel met motto 'Uilenspiegel' en H. van Gent met motto 'Utilis'. Bronnen: Ons Noorden 29-12-1951; Leeuwarder courant 10-1-1952 .

Over deze drie ontwerpen zei de jury onder meer: "Wat betreft het ontwerp 'Rode Toren' is de plaatsbepaling goed. De eenvoudige situering past bij dit ontwerp. De silhouetwerking van de toren is op korte afstand aantrekkelijk, doch de jury betwijfelt het of, uit de polder gezien, deze werking behouden blijft. De toren is logisch gebouwd; de verhoudingen zeer goed en gevoelig. De hoogte is evenwel 5 m te laag, terwijl bij verhoging de diameter in evenredigheid zou moeten worden vergroot om de optimale werking te verkrijgen".
"De plaatsing van het ontwerp 'Uilenspiegel' op het plein achtte de jury goed. De silhouetwerking op afstand zal tegenvallen. Het ontwerp is zeer goed doorwerkt en fraaie verhoudingen werden bereikt. De jury meent echter, dat de tand des tijds het bouwwerk nadelig zal beïnvloeden en dat zelfs een zorgvuldig en kostbaar onderhoudsplan deze invloed niet kan verhinderen".
"Het ontwerp 'Utilis' getuigt van stoerheid en eenvoud, de samenstellende delen zijn voldoende gekarakteriseerd, zonder dat daarvoor de eenheid van het geheel wordt aangetast. Het silhouet is eenvoudig en boeiend". "Bij kennisneming van de details en van de toelichting is evenwel ernstige twijfel gerezen of de ontwerper over voldoende bekwaamheid beschikt om de uitvoering van dit project een bevredigend eindresultaat te bereiken en in vorm de onderdelen te bepalen uit dezelfde geest waaruit de grondvorm van het geheel is voortgekomen. Zou de polderdirectie besluiten deze inzender te belasten met de uitvoering dan zou een bijzondere regeling moeten worden getroffen om te waarborgen, dat detaillering en materiaalbehandeling op het niveau komen van de algemene opzet". Bron: De Tijd, 29-12-1951. Uiteindelijk werd het traditionalistische ontwerp met motto 'Utilis’ (Latijn voor nuttig) van de Amsterdamse architect H. van Gent (1912-1972) aangewezen om verder uitgewerkt te worden. Voor de realisering van het ontwerp kreeg Van Gent hulp van architect J.W.H.C. (Joop) Pot (1909-1972) op wiens architectenbureau hij werkzaam was. In mei 1954 werd het schetsontwerp verder uitgewerkt. Het ontwerp van de betonconstructie was van ir. P.J. de Gruyter van Bureau de Gruyter (BDG) uit Zwolle.

Bouw van de Poldertoren

In de eerste vergadering van de Poldercommissie voor algemene belangen in januari 1957 deelde landdrost ir. A.P. Minderhoud mee dat een machtiching ontvangen was voor de Poldertoren in Emmeloord. De Leeuwarder courant schreef op 26 januari: "Binnen afzienbare tijd zal men in Emmeloord beginnen met de bouw van een watertoren, die 63 meter hoog zal worden. De watertoren wordt gebouwd bij het kantoor van de Centrale Suiker Mij. op De Deel voor rekening van de Waterleiding Maatschappij Overijssel. De goedkeuring voor de bouw van deze toren is thans afgekomen. In de toren kan een carillon worden aangebracht, waarvoor de benodigde gelden mede door de bevolking bijeengebracht zullen worden." In april 1957 werd tijdens een vergadering van de Poldercommissie voor algemene belangen, die in het raadhuis van Emmeloord gehouden werd, door de heer Meeuwsen de vraag gesteld of het wel noodzakelijk was dat in Emmeloord een watertoren gebouwd zou worden omdat door een bestedingsbeperking, die toen gold, de bouw van enkele scholen in de Noordoostpolder niet kon plaatsvinden. Landdrost Minderhoud gaf aan dat de bouw van de geprojecteerde watertoren geheel voor rekening van de waterleiding maatschappij Overijsel zou komen. De bouw van de toren was dringend noodzakelijk, omdat de capaciteit van de watertoren in Sint Jansklooster niet toereikend was om het gehele gebied van de polder van water te blijven voorzien. Bovendien was de bouwvergunning al geruime tijd geleden afgekomen, zodat geen enkel ander object hiervan nadeel zou ondervinden. Eertijds was uitvoerig gesproken over de vraag of een toren dan wel een kelder voordeliger zou zijn. In overleg met de directeur van het Rijksinstituut voor Drinkwatervoorziening, prof. W.F.J.M. Krul, was toen de voorkeur gegeven aan een toren, die een goedkopere exploitatiemogelijkheid schiep.

Op 14 mei 1957 opende de N.V. Waterleiding Maatschappij Overijssel de aanbesteding. De bouw startte op 12 juni 1957 en werd uitgevoerd door aannemingsbedrijf Harm Fokkens Naarden N.V. uit Velp, die in 1953 ook 't Voorhuys gebouwd had. Op 20 juni werd gestart met het graven van een put van 25 x 25 m voor de fundering. In de put werd een plaatfundering aangebracht, een zwaargewapende betonvloer die in het werk gestort is. De onderkant van de fundering ligt op 6,50 m diepte. In september 1958 was de bouw van de betonconstructie tot een hoogte van 47 m gevorderd. Het hoogste punt werd in de laatste week van december 1958 bereikt. Na een bouwtijd van iets meer dan twee jaar werd de Poldertoren in de ochtend van 20 juni 1959 in besloten kring aan de WMO overgedragen. President - commissaris J. Haverkamp ontving de sleutel van de toren uit handen van 'bouwmeester' A.D. van Eck. Na de officiele opening stelde de heer Haverkamp de pompen inwerking. Het ontwerp van de watertoren was vrij sober en paste helemaal in de periode van ontstaan, de naoorlogse wederopbouw.

De Poldertoren beheerst van verre, uit alle windrichtingen zichtbaar, het silhouet van Emmeloord en accentueert de centrumfunctie. De architectuur is kenmerkend voor de Delftse School, net zoals bij de omliggende bebouwing. De toren is 65,30 m hoog en daarmee de hoogste watertoren van Nederland. De Poldertoren is ontworpen met een constructie die, net als veel watertorens uit die tijd, zich naar boven toe iets verjongt. Dat betekent dat de toren naar boven taps toeloopt. Het bouwwerk staat op een achthoekig ofwel octogoon grondplan met een doorsnede van 14 m en wordt naar boven toe 60 cm smaller. Door de toren aan de basis breder te maken dan aan de top wordt het zwaartepunt lager gelegd waardoor de constructie stabieler wordt. Bovendien kan een bredere basis de enorme neerwaarste kracht en het eigen gewicht beter verdelen over de ondergrond. Daarnaast bespaart het taps toelopen materiaal aan de bovenkant waardoor de toren lichter wordt en er minder druk op de fundering rust.

De bouw van de Poldertoren vormde behalve een architectonische ook een constructieve opgave omdat de functie van watertoren een bijzondere constructie vereiste. Daarnaast vormde de bouw van de toren ook in technisch opzicht een bijzondere opgave aangezien een grote hoeveelheid water op grote hoogte moest worden opgeslagen. De constructieve hoofdelementen zijn de draagconstructie en de reservoirs. De reservoirs worden gedragen door een forse betonnen achthoekige middenkolom van 1,20 m met daaromheen 8 rechthoekige kolommen van 1,10 x 0,70 m en een ringbalk van 1 m hoog. De betonnen vloeren kragen met balkenvloeren uit over de kolommen. De toren telde oorspronkelijk 6 verdiepingen. Op de 3e t/m 5e verdiepeing bevonden zich de waterbakken, betonnen vlakbodemreservoirs in de vorm van cilinders met een inwendige diameter van 8,70 m. De wanden van de waterreservoirs staan precies boven de rechthoekige kolommen. Bron: kennis.cultureelerfgoed.nl. De 3 hoogtereservoirs, waarvan het onderste reservoir zich op 23 m bevindt, hadden elk een inhoud van 425 m³. Een laagtereservoir van 575 m³ was ondergronds in de voet van de toren te vinden en was 6,50 m diep. Daarmee was de totale wateropslagcapaciteit 1850 m³ ofwel 1.850.000 liter. De pompen stonden in het gelijkvloerse gedeelte. 

Om de betonconstructie staat een bakstenen huid die geen dragende functie heeft, maar wel deels de stabilitiet van de toren verzorgt. De gemetselde muur is een spouwmuur. Het metselwerk van de buitenmuur is uitgevoerd in geel-grijs genuanceerde waalsteen en gemetseld in wildverband. Aan vijf van de acht zijden, de kant waar de regen op staat, zijn in de spouw verticaal 7200 draineerbuizen ingemetseld wat een snelle droging bewerkstelligt van het buiten metselwerk. De verticale drainage bestaat uit speciaal vervaardigde buisjes van poreus beton met een doorsnede van 5 cm. De draineerbuisjes zitten om de 40 cm ingemetseld tussen de binnen- en buitenmuur, met daartussen ook weer metselwerk. Een en ander was bedoeld als remedie tegen het veelvuldig bij watertorens voorkomende euvel van vorstschade. In de gevels zitten openingen van deuren en diepliggende ramen met betonnen omlijsting. Om het gewicht van het metselwerk boven de deur- en raamopeningen op te vangen zijn rollagen gemetseld. In deze rollagen zijn de stenen verticaal op hun kant gemetseld en de hoogte van de rollaag is gelijk aan anderhalve steenlengte. Dit type rollaag biedt een stabieler geheel dan een standaard halfsteensrollaag. In de toren is 1220 m³ beton, 185 ton ofwel 185.000 kg wapeningsstaal, 600.000 bakstenen en 624 ton cement verwerkt. 

De gedachte dat de toren behalve geografisch ook in het leven van de polderbewoners centraal moest staan, kreeg in het bouwplan gestalte in een platform boven op het hoogste waterreservoir. In de uitgespaarde ruimte tussen de reservoirs en de buitenmuur voert een trap met 243 treden omhoog naar de 6e verdieping die gevormd wordt door een opengewerkte lantaarn met daarin het uitkijkplatform. Het platform, dat op 43,40 m hoogte ligt en een doorsnede heeft van 13,40 m, is ook met een lift te bereiken. De Poldertoren is voorzien van een met koperen platen bekleed piramidedak, een dakvorm met 4 driehoekige vlakken die in één punt samenkomen, dat rust op een houten dakconstructie. Het piramidedak wordt bekroond met een 5 m hoge vergulde windwijzer, die bekostigd is door de Stichting Carillon Poldertoren. Het Openbaar Lichaam De Noordoostelijke Polder heeft het uurwerk beschikbaar gesteld. Het is een door een moederklok geregelde elektische uurwerkinstallatie met reservelooptijd en automatische herstelling na stroomonderbreking. Er zijn 2 slagwerken en 4 motorwijzerwerken. Op 4 zijden van de toren is een wijzerplaat aangebracht waarvan de cijfers en wijzers verguld zijn. Op iedere wijzerplaat zijn 4 Romeinse cijfers bevestigd, te weten de XII, III, VI en IX. De tussenliggende uren worden met een streepje aangegeven. De 4 koperen cijferringen, geconstrueerd als spaakwielen, hebben een diameter van 5,40 m. De 'spaakwielen' zijn geheel draaibaar om de as uitgevoerd, zodat vanaf één plaats de lampen vervangen kunnen worden. De wijzerplaten waren destijds de op één na grootste van Nederland. De grootste wijzerplaten, met een diameter van 10 m, waren te vinden op de elektrische centrale van Geertruidenberg. Het uurwerk van de Poldertoren is verbonden met de wereldatoomklok in Zürich. Deze klok zendt een signaal naar een zogenaamde telebox in de Poldertoren, die dit signaal vervolgens doorgeeft aan het uurwerk. Bronnen: kennis.cultureelerfgoed.nl; De Noordoostpolder. In september 2015 zijn de wijzers van de klok gehaald omdat groot onderhoud moest worden uitgevoerd door de Koninklijke Eijsbouts. Tijdens het 3 maanden durende onderhoud werd onder meer slijtage aan de uurwerken verholpen en energiezuinige led-verlichting rond de cijfertekens geplaatst.  

De Poldertoren vormt tevens de klankkast voor een beiaard. In de lantaarn hangt het destijds grootste carillon van Nederland. Tegenwoordig geldt 48 klokken, met een bereik van 4 octaven, als standaardomvang. A.D. van Eck, hoofd van de bouwkundige afdeling van de toenmalige Directie Wieringermeer afd. Noordoostpolderwerken, heeft zich sterk gemaakt voor de tot standkoming van het poldercarillon dat een geschenk was aan de Nederlandse regering van hen, die er wonen en hen, die daaraan bouwden. De 48 bronzen klokken zijn in het jaar 1958 en 1959 door klokkengieterij B. Eijsbouts N.V. in het Brabantse Asten gegoten. De klokken zijn versierd met reliëfs van beeldhouwer Ybe van der Wielen (1913-1999). De beiaard kostte destijds ƒ 115.000,-. Hier wordt het carillon uitvoerig beschreven. 

50 jaar Noordoostpolder

Ter gelegenheid van het 50-jarig jubileum van de droogvalling van de Noordoostpolder kreeg de Poldertoren in 1992 een figurenomloop. Nadat de toenmalige minister-president drs. Ruud Lubbers het speelwerk op 9 september in werking had gesteld bood de Junior Kamer Groot Schokland "de grootste Abraham ter wereld" aan, die bestond uit een 8 ton zware versiering die aan de top van de 65 meter hoge Poldertoren geklemd was. De 20 m hoge Abraham was ontworpen door illustrator Arthur Kessels uit Heerenveen. Het project, dat bijna ƒ 100.000,- gekost heeft, werd betaald door 6 grote bedrijven uit de polder. Op Konninginnendag 1994 brachten Koningin Beatrix en haar familie een bezoek aan Emmeloord en Urk. Speciaal voor deze dag werd de Poldertoren tot kunstwerk verheven. Kunstenares Madeline Maus (1959) bevestigde 105 seinvlaggen aan de toren. De seinvlaggen vormden de woorden; evenwichtsorgaan, kaakgewricht, schoudergewricht, elleboogsgewricht, heupgewricht, polsgewricht, kniegewricht en enkelgewricht. Per zijde van de toren was van boven naar beneden in gekleurde vlakken een woord afgebeeld. Maus maakte de vlaggen samen met leerlingen van het mbo-college De Erven. Het tijdelijke kunstwerk kostte destijds ruim ƒ 133.000,-. Op 29 april 2010 werd aan de voet van de Poldertoren het kunstwerk Lion Noir onthuld.

Poldertoren wordt door gemeente overgenomen

Na 1970 werden watertorens minder belangrijk, omdat vanaf die tijd elektrische pompen gingen zorgen voor de druk op het waterleidingnet. Ook de Poldertoren werd als watertoren buiten dienst gesteld. Waterleidingbedrijf Vitens, sinds een fusie in 2002 de opvolger van de N.V. Waterleiding Maatschappij Overijssel, was in 2005 voornemens de Poldertoren af te stoten. In de zomer van dat jaar vonden gesprekken tussen de gemeente Noordoostpolder en Vitens plaats. Ze kwamen overeen dat de gemeente de toren voor € 150.000,- over zou nemen. Volgens toenmalig wethouder Jan Mulder een koopje voor dit 'gemeentelijk monument van uitzonderlijke cultuurhistorische betekenis'. In de gemeenteraad bleek brede steun aanwezig om de Poldertoren te verwerven. Op 29 september 2005 besloot de raad accoord te gaan met de aankoop en stelde een krediet beschikbaar van € 151.250,- dat gedekt werd uit het herstructureringsfonds Emmeloord Centrum. De gemeente nam de toren over in de dan actuele staat van onderhoud. De grond onder de Poldertoren was eigendom van Domeinen. In plaats van de bestaande erfpacht van € 530,- door te zetten, besloot de gemeente in 2006 de grond voor € 52.000,- over te nemen. Bron: Trots op de toren. 

Eerste renovatie

In 2008 - 2009 werd de Poldertoren voor € 2.600.000,- opgeknapt en herontwikkeld tot cultureel- en toeristisch recreatief informatie- en bezoekerscentrum. Voordat de renovatie van start ging werd op 21 januari 2008 het 575 m³ grote ondergrondse reservoir door de brandweer leeggepompt. Dit reservoir had als buffer gediend om piekmomenten in het drinkwaterverbruik op te vangen. Omdat de toren destijds een gemeentelijk monument was moest het gesloten aanzicht gehandhaafd blijven. Projectontwikkelaar Provast vroeg architectuurcentrale Thijs Asselbergs (aTA) uit Haarlem een plan voor de voormalig watertoren te maken. De renovatie werd uitgevoerd door Koopmans Bouw B.V.. Bij de verbouwing moest voldoende vloeroppervlak worden gecreëerd, maar ook moest meer daglicht worden toegelaten. Daarvoor zijn in de onder- en bovenbouw extra vloeren gemaakt. Op plekken met te weinig daglicht werden de functies ondergebracht die geen daglicht nodig hebben, zoals installaties. De bestaande verdiepinghoogte is gehalveerd van 8 m naar 4 m, zodat het aantal verdiepingen werd verdubbeld. De nieuwe vloeren hangen aan de betonkolommen en zijn opgebouw uit stalen liggers met een houten balklaag. Bij de materiaalkeuze was het van belang dat het materiaal hanteerbaar binnen de toren verplaatst en bewerkt kon worden. Omdat de grootste ramen in het bovenste deel zitten, ter hoogte van de onderste twee waterbakken, werd daar het restaurant gemaakt. De waterreservoirs zijn uit constructief oogpunt gehandhaafd omdat dit de hoofddraagconstructie van het gebouw is. Om voldoende licht in de betonnen cilinders te krijgen zijn in de schil hiervan 2,5 x 2,5 m grote gaten aangebracht. De doorsnijding van de waterbakken vond plaats ter hoogte van de 8 meter hoge smalle baksteenmuren tussen de gevelopeningen. Om de stijfheid en stabiliteit van de toren te blijven garanderen waren de afmetingen van de openingen zorgvuldig door constructeur IMd uit Rotterdam berekend. De 4 openingen zijn in een kwart van de wanden op de nieuwe 7e verdieping aangebracht, regelmatig verdeeld over het oppervlak en in lijn met de ramen eronder. Betonnen wanddelen van ca. 1,20 m breed boven de bestaande kolommen bleven gehandhaafd. Omdat de 13 oude trappen uit het oogpunt van veiligheid niet meer voldeden zijn deze vervangen door een zogenoemd wokkeltrappenhuis. Een dergelijk trappenhuis heeft twee aparte, brandwerend van elkaar gescheiden, (vlucht)routes. Elke trap heeft per verdieping een eigen toegang. Het nieuwe trappenhuis verbindt niet alleen de bestaande betonnen vloeren met elkaar, maar ook de nieuw ingebrachte vloeren. De oude stalen kozijnen werden vervangen door aluminium kozijnen. Bron: Bouwwereld # 01. 

Na de renovatie namen het VVV-kantoor met ANWB-winkel, Triade en sterrenrestaurant Sonoy hun intrek in de toren. Op 20 juni 2009, exact 50 jaar na de officiele opening van de watertoren in 1959, was de feestelijke heropening. Later nam het Nieuw Land Erfgoedcentrum een depandance in de toren in gebruik. Maar na de verbouwing was de Poldertoren zo lek als een mandje. Ondanks de duizenden draineerbuisjes bleef hemelwater door de muren naar binnen sijpelen. Het vochtprobleem bleek structureel. De aankoop en de verbouw van de toren had de gemeente ruim vier miljoen euro gekost. In opdracht van de gemeente Noordoostpolder deed in 2011 Nieman-Kettlitz Gevel en Dakadvies B.V. onderzoek. Aanvankelijk had dit onderzoek een inventariserend doel. Vanwege de opeenstapeling van problemen is eind 2011 door de gemeente ook het verzoek gedaan een indicatief herstelplan te schrijven en een inschatting naar de kosten. In 2012 deed Cauberg-Huygen aanvullend onderzoek naar de lekkageproblemen in de Poldertoren. Het laatste onderzoek had tot doel het schrijven van een herstelplan. In november 2012 werd een rapport van de gemeentelijke rekenkamercommissie openbaar gemaakt. Hieruit bleek dat de aankoop van de Poldertoren een impulsaankoop was. Vervolgens werd 4 miljoen euro voor de renovatie uitgetrokken zonder dat daarbij goede afspraken met de projectontwikkelaar waren gemaakt. Het gevolg daarvan was dat al dat geld na de verbouwing net zo hard weer wegspoelde als het in de toren was gepompt. Bron: architectenweb.

In maart 2013 hielden de huurders Triade en Nieuw Land Erfgoedcentrum het voor gezien. Eind mei besloot de gemeente Noordoostpolder niet meer te investeren in het onderhoud van de toren en te stoppen met de commerciële exploitatie. Bron: raad.noordoostpolder.nl. Op 1 juli 2013 moest ook het sterrenrestaurant na drie jaar noodgedwongen de deuren sluiten en verliet het VVV-kantoor eveneens de toren omdat het de huur niet meer op kon brengen nadat de ANWB zich teruggetrokken had. Sonoy werd door de gemeente uitgekocht. De gemeenteraad had besloten dat eigenaar en chef-kok Paul van Staveren, die een half miljoen in het restaurant geïnvesteerd had en een huurovereenkomst voor 10 jaar had, een afkoopsom van € 190.000,- mee zou krijgen en dat een huurachterstand van € 75.000,- werd kwijtgescholden. Later bleek alleen dat Sonoy een veel grotere afkoopsom had gekregen dan met de raad was afgesproken. Dat zorgde ervoor dat de gemeenteraad toenmalig wethouder Wouter Ruifrok op 11 november 2013 wegstuurde. Projectontwikkelaar Provast, die de toren in opdracht van de gemeente verbouwd had, werd door de gemeente in mei 2013 volledig aansprakelijk gesteld voor de financiële schade van de herontwikkeling van de toren. De Poldertoren werd aangekocht en verbouwd om hem te verhuren. De verbouwing mislukte. Maar volgens Provast hadden de gemeente en het college op diverse fronten gefaald. Uiteen een rapport uit 2012 van de gemeentelijke rekenkamercommissie bleek dat de overeenkomst tussen de gemeente en projectontwikkelaar Provast over het verbouwen en verhuren van de Poldertoren niet helder was. In februari 2015 beëindigde de gemeente Noordoostpolder de samenwerking met Provast. Niet alleen de verbouwing van de Poldertoren, ook de ontwikkeling van De Deel heeft hierbij een rol gespeeld. De gemeente bleef met een aanzienlijk gat in de begroting zitten.

Rijksmonument

Op 18 maart 2013 presenteerde minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Jet Bussemaker, een lijst met 89 nieuwe rijksmonumenten uit de tweede fase van de wederopbouw die kans maken om uitgeroepen te worden tot rijksmonument. Deze gebouwen zijn een essentieel toonbeeld van de cultuurhistorische ontwikkeling van Nederland. Ze kenmerken het prille begin van de welvaartsstaat, de razendsnelle ontwikkelingen in bouwtechniek, het herstel van de economie en het vertrouwen in de industrialisatie. De architectuur uit de jaren 1959 - 1965 laat het optimisme zien over de vooruitgang in techniek, wetenschap, cultuur en 'de maakbaarheid van de samenleving'. Op 13 oktober 2014 maakte minister Bussemaker bekend dat de Poldertoren door het Rijk was aangewezen als Rijksmonument. De voormalige watertoren is daarmee door zijn cultuurhistorische waarde en schoonheid van nationaal belang geworden. Rijksmonumenten vallen onder de Monumentenwet, wat inhoud dat het gebouw niet gesloopt, verstoord, verplaatst of gewijzigd mag worden zonder dat de overheid daar een vergunning voor heeft verleend. Met de toekenning van Rijksmonument werd de Poldertoren verwijderd van de lijst met gemeentelijke monumenten. 

Tweede renovatie

Bij een uitvoerig onderzoek van Monumentenwacht Overijssel en Flevoland bleek de lekkage in de Poldertoren te zijn ontstaan door bitumen in de kozijnen die was aangetast. Toen het lek eenmaal boven water was, kon het probleem opgelost worden. Op 23 september 2019 bepaalde het gemeentebestuur van Noordoostpolder dat de Poldertoren definitief niet in de verkoop zou gaan. Eenmalig werd een bedrag van € 383.000,- uitgetrokken voor achterstallig onderhoud van de voormalige watertoren. Daarnaast werd geld beschikbaar gesteld voor het renoveren van het carillon. De renovatie was nodig omdat de balken waaraan de 48 klokken bevestigd waren door de jarenlange weersinvloeden roestvorming vertoonden. Ook de beiaard en de speelcabine met het speelmechaniek waren na 60 jaar aan een grondige opknapbeurt toe. Met behulp van een hoogwerker en een mobiele kraan werden de klokken en de klokkenstoel op 26 juni 2020 uit de toren gehaald om naar Klokkengieterij Eijsbouts in Asten vervoerd te worden. Het koggeschip, dat als windwijzer dienst doet, werd opnieuw verguld. Op 8 september is de windvaan weer op de nok geplaatst en werden ook de klokken omhoog gehesen.

Op 26 maart 2021 werd bekend dat de gemeente Noordoostpolder al geruime tijd werkte aan een nieuwe invulling van de Poldertoren. In het plan voor de toekomst van de toren was kantoorruimte van de begane grond tot de 6e verdieping, hotelkamers op de 7e verdieping en de 8e tot de 10e verdieping worden geschikt gemaakt voor vergaderen en feesten/partijen. Voor de aanpassingen was in totaal € 1.425.177,- nodig. De gemeente trok er zelf € 446.887,- voor uit, Monumentenwacht zou € 66.000,- bijdragen. De resterende € 912.290,- kwam van de provincie Flevoland. Het bedrag was afkomstig uit de bestemmingsreserve Monumentenzorg. Sinds 2012 zijn de provincies verantwoordelijk voor het behoud van de niet-woonhuis monumenten en ontvangen daar gezamenlijk 20 miljoen euro van het Rijk voor. Volgens een vaste verdeelsleutel ontvangst de provincie Flevoland jaarlijks € 129.000,- ten behoeve van de restauratie Rijksmonumenten. Dit bedrag wordt gestort in de reserve Monumentenzorg zodat het beschikbaar is als er een aanvraag wordt gedaan. De provincie Flevoland streeft ernaar dat haar erfgoediconen in goede staat zijn en de beleefbaarheid wordt vergroot. De Poldertoren is een erfgoedicoon dat haar deel van het verhaal van Flevoland vertelt en daarom behouden en beleefbaar moet blijven voor de gebruikers, de inwoners en de bezoekers van Emmeloord. Aan de provinciale subsidie zijn wel een aantal voorwaarden verbonden. Zo moet de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) betrokken worden bij de restauratie en ook akkoord gaan met aanpassingen, zoals het toevoegen van ramen. Verder moet de gemeente ervoor zorgen dat de toren na de restauratie in dezelfde staat bewaard blijft. 

In 2021 werd besloten dat de renovatie in twee fasen zou plaatsvinden. In 2022 kwam de eerste fase, vernieuwing van het platformdak en opknappen van het carillon, gereed. Tijdens de tweede fase moesten het metsel- en voegwerk van de gevels hersteld worden, de 51 aluminium kozijnen vervangen worden door houten stelkozijnen, waren er aanpassingen nodig in elektra, verlichting en interne installaties en zouden het uurwerk en de figurenomloop gerenoveerd worden. Daarnaast moesten de wijzerplaten van de toren ook gerepareerd worden. In februari 2022 raasden drie stormen over Nederland. Op 18 februari hield de storm Eunice het land urenlang in haar greep. Door de zware storm, met windstoten tot 130 km/u in de regio, hadden de wijzers van de klok aan de noordkant van de Poldertoren moeite om tegen de wind in te komen. Daardoor liep de klok een half uur achter. Het vergulde cijfer III viel naar beneden. Twee werden tijdens het vegen op de Lange Nering ongeschonden teruggevonden en ook nummer drie had geen schade opgelopen. Bij een controle bleek dat ook andere cijfers los zaten. De loshangende cijfers werden bij een noodreparatie tijdelijk vastgezet met koperdraad. Verder kwam naar voren dat ook de klok aan de zuidzijde van de toren schade had opgelopen. "De uurwerken lopen ook weer, maar de klokken aan de noord- en zuidzijde moeten naar de fabriek voor controle en het definitief vastzetten van de cijfers. ‘Dit zal zo snel mogelijk gebeuren", schreef de gemeente Noordoostpolder destijds op Facebook. 

In april 2023 werd bekend dat de renovatie van de toren niet afgerond kon worden. Uit de aanbestedingen die het college van burgemeester en wethouders ontvangen had bleek dat er door de gestegen bouwkosten nog 1,1 miljoen euro nodig was. Door het tekort werden de werkzaamheden aan de toren voorlopig stilgelegd. Eind september 2023 werd bekend gemaakt dat het Rijk 1,1 miljoen euro uittrok voor de 'urgente restauratie' van de Poldertoren. Het geld kwam uit een extra potje van in totaal 15 miljoen euro om het opknappen van grote monumenten te steunen. Staatssecretaris Gunay Uslu van Cultuur en Media stelde wel als voorwaarde dat de gemeente en de provincie de 1,1 miljoen euro zouden verdubbelen. Daarnaast moest de gemeente binnen een half jaar uitvoeringsgereed zijn als zij voor de subsidie in aanmerking wilde komen. Daarom besloot de gemeenteraad van Noordoostpolder op 2 oktober 2023 in te stemmen met het voorstel van het college van burgemeester en wethouders om de toren grondig te renoveren en te verbouwen. Begin februari 2024 is met het uitschrijven van de aanbesteding, de renovatie op papier officieel van start gegaan. Aannemingsbedrijf Draisma Bouw uit Apeldoorn won de aanbesteding voor de bouwteampartner Poldertoren. Als bouwteampartner moesten zij samen met de gemeente de renovatiewerkzaamheden voorbereiden. Draisma Bouw is een familiebedrijf met ervaring in renovatie en restauratie van historische en monumentale gebouwen. Fase II van de renovatie zou in december 2024 van start gaan. Omdat er nog geen definitieve overeenstemming over het plan van aanpak was, werd dat uitgesteld. In maart 2025 werd de opdracht voor de renovatie verstrekt aan Draisma Bouw. Met 4 maanden vertraging ging de tweede fase van de renovatie op 15 april 2025 van start. Die dag werden de eerste twee uurwerken door Royal Eijsbouts klokkengieterij uit Asten van de gevels gehaald, op 16 april volgden de laatste twee. Na de verwijdering van de uurwerken werd de renovatie in fasen uitgevoerd. Uit dronebeelden die de gemeente voorafgaand aan de restauratie had laten maken bleek dat in de gevel 150 à 200 m aan scheuren zat die een belangrijke oorzaak van lekkage in de toren waren. Pas na plaatsing van de steiger kon het bouwteam echt alle bouwfouten en verbeterpunten inventariseren. Bij het openhakken van de muur bleken de problemen groter dan verwacht. In vijf muren was in totaal 7.000 strekkende meter betonpijp ingemetseld. De in totaal 235 m lange scheuren concentreerden zich grotendeels rondom deze pijpen, vooral in de hoeken van het metselwerk en waren dieper dan verwacht. Het herstellen van deze scheuren vereiste een grondige aanpak, omdat ze anders weer snel zouden terugkeren. Extra kosten € 665.352,-. Op 15 december 2025 stemde de gemeenteraad unaniem in met het beschikbaar stellen van extra budget voor de renovatie. Bronnen: noordoostpolder.nl; Omroep Flevoland, De Noordoostpolder.

De scheuren in de gevel vormde een grote opgave. Volgens Henk de Kruijff, projectleider bij Drainsma Bouw, zijn de grotere scheuren ontstaan door spanningen in het metselwerk. "Als je 55 meter metselwerk aan één stuk hebt en zonbelaste en regenbelaste gevels, dan krijg je natuurlijk heel veel temperatuurverschillen in de gevel. Metselwerk moet z'n spanning kwijt en doet dat op de zwakste plek […] Hoogstwaarschijnlijk hebben de pijpen te maken met temperatuurverlaging van de gevel. Ze zitten in de zuidwestgevels, de gevels die het grootste temperatuurverschil genereren. Als je daarin een luchtstroom teweegbrengt, verlaag je de temperatuur van de gevel. Ik denk dat dat de achterliggende gedachte is geweest, maar dat staat niet zwart op wit. […] Inmiddels is duidelijk dat deze opbouw een nadelig effect heeft gehad. Veel scheuren zitten rond de betonnen pijpen bij de hoeken, inderdaad de zwakste plekken in het metselwerk. Ook op de vlakken zijn scheuren te vinden. Ze hangen altijd samen met zo’n betonnen pijp”. Bron: aannemervak.nl 

Naast het uithakken van de scheuren en het opnieuw inboeten van gevelstenen, het inmetselen van hele bakstenen op plekken waar ze gescheurd zijn, bracht Hellendoorn Restauratie & Gevelwerken in opdracht van Draisma Bouw een tweetal verticale dilataties in het metselwerk aan, want die ontbraken volledig in de oorspronkelijke gevel. Na overleg met de constructeur werd besloten lintvoegwapening in de gevel aan te brengen, versterkingsstaal dat horizontaal in de mortellagen (lintvoegen) van het metselwerk werd aangebracht om trek- en afschuifspanningen op te vangen. In totaal werd 1.360 m lintvoegwapening toegepast. De leverancier die destijds de 600.000 geel-grijs genuanceerde bakstenen leverde bij de bouw van de toren, leverde nu weer bakstenen voor de plekken waar ze vernieuwd moesten worden. Er werden 5.100 stenen en ca. 300 m voegwerk vervangen. Om de nieuwe stenen minder te laten opvallen is de gevel gepatineerd, wat betekent dat de stenen een 'verouderde' uitstraling hebben gekregen zodat ze beter mixen met de bestaande gevel. Naast het herstellen van metsel- en voegwerk omvatte de renovatie ook het impregneren van de gevel, het vervangen van technische installaties, het plaatsen van extra ramen, werden de betonnen afdekkers van het uitkijkplatform verwijderd en de ondergrond waterdicht afgewerkt en een nieuwe bliksembeveiliging aangebracht. Een andere belangrijke ingreep was het verwijderen van geïsoleerde voorzetwanden en kozijnen, die geplaatst waren tijdens een eerdere renovatie. Bij de renovatie in 2025-2026 werden ze weggehaald om een nieuwe opbouw te kunnen maken. Dat was nodig vanwege doorslaand vocht en slechte kozijndetails. Strak tegen de binnengevel werd een voorzetwand met dubbele gipsplaat, dampdichte folie en twee lagen minerale wol met verschil in dichtheid geplaatst. De toren is voorzien van gasloze verwarming en energiezuinige LED-verlichting. In de laatste week van februari 2026 werden de uurwerken teruggeplaatst en op 26 februari weer in werking gesteld. Op 17 april 2026 is de Poldertoren officieel heropend met een licht- en luchtspel.

In september 2024 werd bekend gemaakt dat de gemeenteraad van Noordoostpolder € 150.000,- heeft uitgetrokken voor nieuwe aanlichting van de Poldertoren. Het nieuwe lichtontwerp kijkt naar de relatie van de toren met zijn directe omgeving en benadrukt het historisch belang van het monument. Het versterkt de functie van centraal punt in de polder. Zes spots met krachtige smalle lichtbundels accentueren de zes hoeken van de toren en duiden de kernen rondom Emmeloord, een knipoog naar de zes dorpen die oorpronkelijk de centrumplaats zouden omringen. Een kaartprojectie van de Noordoostpolder ondersteund dit grafisch. Het carrillon fungeert als baken met reflecties op de gouden klokken en de entrees vallen op door de verlichtte leeuwen. Bron: raad.noordoostpolder.nl.

Overig geraadpleegde bronnen: Krantenarchief Delpher; Driemaandelijkse verslagen betreffende Zuiderzeewerken; ir. H. van der Veen, Watertorens in Nederland; catalogus.boekman.nl; verschillende edities van De Noordoostpolder; Omroep Flevoland..

Centraal punt in de polder

De Poldertoren is ooit bedacht als middelpunt van de Noordoostpolder. Toen de watertoren in 1957 gebouwd werd was het de bedoeling dat die precies in het midden van de polder zou komen te staan. Dat was ook altijd aangenomen. Alhoewel het cliché luidt dat alles in de polder aan een tekentafel tot op de vierkante centimeter is uitgedacht, is er bij het bepalen van de locatie van de watertoren toch iets misgegaan. De gemeente Noordoostpolder kreeg van Omroep Flevoland de vraag of de Poldertoren wel precies in het midden van de polder staat. Om dat zeker te weten ging Bert Jan van den Bosch, de specialist geo-informatie van de gemeente, aan de slag met deze vraag. In oktober 2022 bleek uit zijn berekeningen dat de Poldertoren op zijn minst 1200 m naast het middelpunt staat. Er zijn drie rekenmethodes uitgeprobeerd. In alle gevallen staat de Poldertoren niet precies in het midden. Het geografische zwaartepunt (midden) ligt 1200 m naar het oosten, aan de rand van het evenemententerrein aan de Kamperweg. Bronnen: Omroep Flevoland en facebook gemeente Noordoostpolder. Maar is De Deel met daarop de Poldertoren door de plannenmakers wel bedoeld als geografisch middelpunt van de polder? Is De Deel met daarop de Poldertoren niet bedoeld als denkbeeldig middelpunt van de Noordoostpolder, het centrale plein van de polder waar politiek, handel, middenstand en amusement samen moesten vloeien. Heeft het plein daarom niet de naam De Deel gekregen, verwijzend naar het centrale gedeelte van een boerderij? Het is te laat, de plannenmakers kunnen het ons niet meer vertellen.

Replica Poldertoren

Sinds half september 2005 heeft Rutten ook een heuse Poldertoren. Het betreft een houten replica van 6 m hoog die op schaal is nagemaakt. De toren maakt deel uit van de door architect Sybolt Meindertsma uit Amsterdam ontworpen speeltuin aan de Venelaan. De Poldertoren in Rutten is te beklimmen en doet tevens dienst als glijbaan. De speeltuin kon mede door de gemeente Noordoostpolder, Samenwerkende Fondsen Buitenspelen, Kern met Pit en de Europees geld uit het Leader-project gerealiseerd worden en werd in juni 2006 door gedeputeerde Wubbo de Raad officieel geopend. 

Golfclub Emmeloord heeft de Poldertoren als inspiratiebron gebruikt voor de teemarkers op de afslagplaats. Een teemarker is een voorwerp waarmee de voorzijde van de exacte afslagplaats op de tee wordt aangegeven. De miniatuur Poldertorens zijn gemaakt door leerlingen van het Emmelwerda College en op 1 april 2011 tegelijk met het verbouwde clubhuis in gebruik genomen.