Kerkplein en Herv. Kerk

Kerkplein en  Herv. Kerk
Kerkplein en  Herv. Kerk Kerkplein en  Herv. Kerk Kerkplein en  Herv. Kerk Kerkplein en  Herv. Kerk Kerkplein en  Herv. Kerk Kerkplein en  Herv. Kerk Kerkplein en  Herv. Kerk Kerkplein en  Herv. Kerk

Plaats: Ens

Locatie: Kerkplein

Maker: Dir. Wieringermeer, Nielsen, Spruit

materiaal: diverse bouwmaterialen

Jaar: 1951-1953


Beschrijving:

In opdracht van de Directie Wieringermeer afdeling Noordoostpolderwerken zijn aan het Kerkplein arbeiderswoningen gebouwd die het plein als gevelwand omsluiten. De Bouwkundige Afdeling van deze dienst was verantwoordelijk voor het ontwerp en de constructie. De woningen Kerkplein 2-12 en 14-16 zijn in 1951 gebouwd. De vrijwel identieke woningen 18-28 zijn een jaar later gerealiseerd. Woningen voor arbeiders kregen in de Noordoostpolder één bouwlaag, terwijl woningen voor middenstanders en notabelen twee lagen kregen. De eenlaagse onderkelderde bakstenen huizen zijn vanuit een rechthoekige plattegrond opgetrokken. De woningen staan onder een met rode pannen gedekt zadeldak met bakstenen schoorstenen en rechthoekige houten dakkapellen met plat dak. De nokrichting is evenwijdig aan de straat. De toppen van de kopgevels worden bekroond door een schoorsteen met een deels uitgemetselde schoorsteenschacht. Midden op het Kerkplein staat de voormalige hervormde kerk.
 
Op 19 mei 1946 werd in Ens een noodkerk van de Nederlandse Hervormde Kerk ingewijd die plaats bood aan ongeveer 100 personen. Voor de dienst begon riep voor het eerst in de geschiedenis van de polder de oude luidklok van het voormalige Herv. kerkje op Schokland de kerkgangers naar het nieuwe bedehuis. Het houten gebouw, met dakruiter, was door de Reformierte Kirche, een kerkgenootschap uit Zwitserland, geschonken en in 1953 verplaatst naar Rutten. Het kerkje had een halletje met daarachter de kerkzaal waar een orgel en wat banken instonden. Door de werderopbouw problematiek kwam de kerkenbouw in de Noordoostpolder vrij laat op gang. In de dorpen in de Noordoostpolder waren door de Directie Wieringermeer drie kerken en bijbehorende scholen gepland. In tegenstelling tot de andere dorpen waar scholen en kerken van de verschillende geloofsgemeenschappen, van elkaar gescheiden, op een zichtlocatie rond de Brink gebouwd zijn heeft de Hervormde Kerk een secundaire plaatsing gekregen. Het is de enige kerk in de Noordoostpolder die midden op een plein staat, omsloten door woningen.
 
In opdracht van het College van Kerkvoogden Hervormde Gemeente Noordoostpolder ontwierpen de architecten Chr. Nielsen en J.H.Chr. Spruit een zaalkerk met een ingetogen en bescheiden architectuur die kenmerken heeft van de Delftse School. De hele opdracht omvatte het ontwerp van een kerk voor 450 personen, een pastorie en een verenigingsgebouw. Het kerkgebouw was de vijfde definitieve kerk die in de Noordoostpolder gebouwd is en de tweeede definitieve hervormde kerk. De kerk, dat de naam 'de Zaaier' kreeg, werd op 21 mei 1953 officieel in gebruik genomen. De namen die hervormde kerken kregen zijn gerelateerd aan passages uit de bijbel. De naam van de kerk verwijst naar het Nieuwe Testament, naar 'De Gelijkenis van de Zaaier' Mattheüs 13.
 
De gemetselde gevels zijn opgetrokken in een klezoorverband met een vallende tand. De gevels zijn van bruinrode baksteen, de vensters en deuren van groen en wit hout. Het 9 meter hoge schilddak is gedekt met blauwe leien en heeft in het midden een dakruiter met wijzerplaat, 2 luidklokken en een windwijzer. Onderin de dakruiter hing een grote klok van 300 kilo. Daarboven een kleine luidklok die in 1710 in Amsterdam gegoten werd voor de kerk op Schokland. In de Tweede Wereldoorlog wilde de bezetter de klokken invorderen om ze als grondstof te gebruiken voor de oorlogsindustrie. De polderwerkers zagen dat niet zitten en begroeven de klok in het magazijn voor kleinmateriaal in de landbouwschuur op de dijk bij Ramspol. Na de oorlog kwam de klok weer te voorschijn en werd door de Directie Wieringermeer in 1946 aan Nederlands Hervormde Kerk in Ens geschonken. Van de noodkerk verhuisde de klok mee naar het kerkgebouw 'de Zaaier'.

Op schokkervereniging.nl lezen we dat de oude bijbel van Schokland na de ontruiming van het eiland in 1859 door een Schokker familie meegenomen werd naar Kampen. De bijbel, die ruim 400 jaar oud zou zijn en nog canonieke en apocriefe boeken bevatte, is door een nazaat van de familie in 1953 aan de Nederlands Hervormde Kerk in Ens geschonken.

Bijzonder aan de kerk is de integratie tussen architectuur en beeldende kunst. De voorgevel met de hoofdtoegang is voorzien van een baksteen mozaïek van Berend Hendriks met een verbeelding van de Zaaier. De kerk heeft een rechthoekige plattegrond van 19 x 14 m. Hoewel het in beginsel een langskerk is, met de kansel midden in het uiteinde van het rechthoekig grondvlak, kreeg men een centraliserende werking doordat de galerij tegenover de kansel zich aan weerszijden van de kerkruimte langs de zijwanden naar voren voortzette. Voor in de kerk maakte Hendriks verschillende wandkunstwerken: 8 gezandstraalde glasramen die in gestileerde vormen het scheppingsverhaal verbeeldden en een wandkleed voor de achterwand van het liturgisch centrum met de verkondigende hand Gods en het lam met het kruisbanier, het motief is in het begin het Johannes Evangelie: In den beginne was het Woord. Voor het jeugdgebouw ontwierp Berends een wandschildering. Ook de plafondmozaïeken waren van zijn hand. Na de fusie in 2006 met de Gereformeerde Kerk heeft het gebouw zijn functie als kerk verloren. Het wandkleed, dat Hendriks maakte van stukjes gordijnstof, verhuisde mee naar PKN de Zaaier aan de Stallijnstraat. In 2007 is de Hervormde Kerk omgebouwd tot woonhuis. In de kerkzaal, tegen de achtergevel, verrees een woning met twee verdiepingen. De grote ramen van de woonkamer bieden uitzicht op de kerkzaal, die grotendeels intact is gelaten. Het Van Leeuwen orgel uit 1953 staat nog steeds in de kerkzaal. Hoewel er getracht is zo veel mogelijk in takt te laten zijn de gebrandschilderde ramen van Berend Hendriks tijdens de verbouwing uit de kerk verwijderd. Dat was nodig om licht binnen te laten. Daarnaast waren de ruiten door de plaatselijke jeugd al ingegooid en de reparatie van de monumentale ramen zou ontzettend kostbaar zijn geweest.

Bij de verkoop werd het klokje van Schokland niet mee verkocht. In 2009 werden de klokken uit de dakruiter getakeld. De Schokkervereniging wilde graag dat de klok weer naar Schokland terug keerde. Na wikken en wegen besloot de Protestantse Kerk de Zaaier de klok in bruikleen te geven aan Museum Schokland. De grote klok werd na de verbouwing niet terug in de dakruiter geplaatst, maar kreeg een plaatsje in de kerkzaal. In juli 2019 werd het voormalige kerkgebouw verkocht. De nieuwe eigenaar kondigde aan dat de klok terug geplaatst wordt in de dakruiter. 

De pastorie (Kerkplein1) uit 1952 is gebouwd op een rechthoekig grondplan. De vrijstaande woning met verdieping is opgetrokken in schone baksteen en staat onder een met grijzen pannen gedekt zadeldak.
 
De gemeente Noordoostpolder heeft de voormalige hervormde kerk met aangebouwde consistorie, het jeugdgebouw, de pastorie en de omliggende woningen aangewezen als gemeentelijke monumenten. Bekijk hier vanaf pag. 24 de beschrijving van de monumenten.
 
Architecten

Christiaan H. Nielsen werd op 18 november 1910 op Vlieland geboren. Aan de Industrieschool van de Maatschappij voor den werkenden stand in Amsterdam volgde hij de cursus Hooger bouwkunstonderricht. Daar leerde hij J. H. Chr. (Joop) Spruit kennen die op 4 november 1910 geboren is. In 1937 studeerde beide af. Chris Nielsen en Joop Spruit werkte tot het eind van de Tweede Wereldoorlog bij het bureau van F.A. Eschauzier, een architect die ontwierp in de traditionalistische stroming van de Delftse School. In 1945 vormden zij een maatschap en richtten het Architectenbureau Nielsen en Spruit op. Nielsen was de zakelijke helft van het duo, Spruit leverde de meeste ontwerpen. Ze bouwden veel in de Noordoostpolder, waaronder kerken in Emmeloord en Ens. In 1961 kwam het tot een breuk. Ze bleven wel hetzelfde kantoor en dezelfde tekenaars gebruiken.
 
Christiaan Nielsen, zelf lid van de Nederlandse Hervormde Kerk, was actief in het debat over vernieuwing van de (protestantse) kerkbouw. In het hele land hield hij lezingen over verschillende aspecten van kerkbouw en de mogelijkheden om daarbij zowel karakteristiek als functioneel te zijn. Begin jaren zestig had het architectenbureau landelijke bekendheid gekregen door de vele protestantse kerken die het had ontworpen. Vroege ontwerpen kenmerken zich vaak door een driebeukige vorm met een zadeldak en (eventueel) een aanbouw voor bijruimten. De latere ontwerpen zijn meestal plastischer van vorm, waarbij vaak nevenruimten onder de kerkzaal zijn geplaatst. Het bureau heeft behalve kerkbouw in o.a. Werkendam, Almkerk, Huizen, Heemstede en Bussum ook veel opdrachten voor woningbouwcomplexen uitgevoerd o.a. in  Castricum, Giessen, Naarden, Den Helder en Amsterdam. Joop Spruit overleed op 23 september 1988. Christiaan Nielsen overleed op 19 maart 1995 in Amsterdam. Nielsen was van 1962 tot 1967 stadsbouwmeester van Amsterdam.
 

Laatste Update woensdag, 18 november 2020