De Golfslag

De Golfslag
De Golfslag De Golfslag De Golfslag De Golfslag De Golfslag

Plaats: Emmeloord

Locatie: Smedingplein 2

Architect: Abe Bonnema

materiaal: beton, glas, staal e.a.

Jaar: 1966-1970


Beschrijving:

Aan het Smedingplein in Emmeloord staat gebouw de Golfslag, dat in opdracht van het Bestuur van de Stichting Verzorgingshuizen Noordoostpolder door architect Abe Bonnema ontworpen is. Het was een voor die tijd heel vooruitstrevend ontwerp. In de optiek van de functionalist Bonnema waren gebouwen gebruiksartikelen die moesten voldoen aan de eisen die de gebruiker stelt. De vorm van het gebouw was het gevolg van de functie die het moest gaan vervullen. De Golfslag is een, op een rechthoekig grondplan gebouwd, complex met 138 appartementen, 120 eenpersoons en 18 tweepersoons kamers, verdeeld over zes woonlagen die op betonnen kolommen zijn geplaatst. Tussen de kolommen zijn de keuken, kantoren en de gemeenschappelijke ruimtes gesitueerd. Architect Bonema had de bovenbouw van dit verzorgingshuis bewust "op poten" gezet om visueel en constructief een duidelijke scheiding te bereiken tussen de twee eenheden waaruit het gebouw bestaat. Op het platte dak staat een opbouw met overstekend golvend dak, dat herinnert aan de voormalige zee. Haaks op het gebouw staat een eenlaags entreegebouw onder plat dak met recreatiezaal. Door het gebruik van betonelementen en het sterk verticale karakter heeft De Golfslag een krachtig en solide voorkomen. In 1968 werd de bouw van het verzorgingshuis begroot op ƒ 4.962.940,-. De uiteindelijke bouwkosten kwamen op ƒ 6.281.722,- uit, onder andere omdat in de tussentijd de BTW werd ingevoerd. 
 
De naam Golfslag is bedacht door mevouw Born, een lid van de bestuurscommissie en verwijst niet alleen naar de golvende opbouw van het bovenste gedeelte, ook de dynamiek van de polder moet daarin tot uitdrukking komen. Daarnaast dient de naam ook om de bewoners eraan te herinneren dat zij in beweging moeten blijven. De Golfslag werd tussen 1 oktober en half december 1970 in gebruik genomen. Op 3 februari 1971 werd het verzorgingshuis officieel geopend door minister Wim Schut van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Kort na de opening brak in de vroege morgen van 18 april brand uit, die vermoedelijk veroorzaakt was door kortsluiting in de recreatieruimte. Omdat de stroom vanwege de bluswerkzaamheden uit voorzorg uitgeschakeld was, werden de bewoners via de trap geëvacueerd. De naar buiten gebouwde lift- en trappenhal bewees haar nut als nooduitgang. De los van de bovenbouw staande zuidwestelijke vleugel met daarin het keukencomplex, de administratieruimten, recreatiezaal en dienstvertrekken, werd volledig verwoest. De oostelijke dienstvleugel en het eigenlijke verzorgingshuis bleven gespaard, Nadat noodvoorzieningen waren getroffen konden de bewoners op 3 mei weer terugkeren naar hun kamers. De schade bedroeg 2,5 miljoen gulden.
 
Eind augustus werd de herbouw van het door brand verwoeste deel van de Golfslag afgerond. Ter gelegenheid van dit feit bood de Vereniging De Lange Nering, waar Bernard Geurtzen voorzitter van was, voor in de centrale ruimte een keramisch wandreliëf aan dat gemaakt was door de keramist Joop Puntman (1934-2013). Dit cadeau werd niet alleen door het bestuur maar ook door de bewoners bijzonder op prijs gesteld omdat het toch wel moderne kunstwerk herkenbare vormen had. Het reliëf verwijst naar de inpoldering van de Noordoostpolder. In het midden van de voorstelling staat een man, met zijn in laarzen gestoken voeten, in het golvende water waarin vissen zwemmen. Met zijn rechterhand trekt hij een vol visnet uit het water en in zijn linkerhand houdt hij koren vast. Achter hem herinnert een zeilboot aan het Zuiderzee verleden terwijl voor hem een vogel over het nieuwe land vliegt. Deze vogel komt vaker terug in de wandkunstwerken van Puntman, zoals in het reliëf van Willem Barentsz op de gevel van een schoolgebouw in Nijmegen. Het kunstwerk is in zwartbakkende fijne chamotte geboetseerd. Na een droogtijd is het reliëf geglazuurd en vervolgens door pottenbakkerij 'Het Ambacht Haalderen' bij ongeveer 1100 graden Celsius gebakken. De matte glazuur verfraait de voorstelling niet alleen maar maakt het keramiek ook waterdicht en beschermt het tegen invloeden van buitenaf. 
 
Foto gemaakt in 1979 door J. Portuyt. Bron: Collectie Nederland, Batavialand collecties.
 
In de jaren '90 van de twintigste eeuw voldeed het verzorgingshuis niet meer aan de eisen van de tijd. De commissie verzorgingshuizen van de gemeente Noordoostpolder en de Stichting Bouw Bejaardenhuizen (SBB) vonden renovatie te duur. In 1994 maakte de SBB bekend dat zij De Golfslag wilde slopen om op dezelfde plek nieuwbouw te plegen. De rechtbank in Leeuwarden verleende toestemming voor de sloop. Architect Abe Bonnema tekende hiertegen beroep aan. Hij wilde het gebouw koste wat het kost behouden. "Het zou een historische vergissing zijn om dit gebouw te slopen. De Golfslag is een belangrijk onderdeel van de architectuurgeschiedenis van Emmeloord en Noordoostpolder. Dat moet je behouden". Bovendien heeft het gebouw voor de architect een grote historische waarde. "Dit was het eerste verzorgingstehuis voor de eerste bewoners van de Noordoostpolder".
 
Bonnema beriep zich op artikel 25 van de auteurswet. De architect nam het standpunt in, dat een auteursrechtelijk beschermd gebouw alleen gesloopt kan worden als er sprake is van bouwvalligheid of onbruikbaarheid. De eigenaar is volgens hem verplicht om alles te doen wat nodig is om het in stand te houden. Het gerechtshof in Leeuwarden stelde hem op 17 maart 1997 in hoger beroep in het gelijk. Het Hof liet het antwoord op de vraag of sloop de eer of goede naam van een architect kan schaden ervan afhangen of de eigenaar van het gebouw een goede reden voor sloop heeft. Vernietiging van een auteursrechtelijk beschermd werk is kwetsender voor de maker ervan naarmate zij minder voor de hand ligt. Daardoor zal door derden immers gedacht worden dat de waarde van het ontwerp maar een onbelangrijke rol heeft gespeeld bij de beslissing tot sloop. De reden die SBB voor sloop aanvoerde, waren wel van financiële en functionele aard, maar met, zo zei het Hof, een renovatie zou dezelfde doelstelling verwezenlijkt kunnen worden, zodat het karakteristieke gebouw behouden zou blijven. De stichting had in eerste instantie wel beweerd dat renovatie van De Golfslag vier miljoen gulden meer zou kosten dan sloop en nieuwbouw, maar voor het Hof moest zij erkennen dat renovatie wel wat minder hoefde te kosten. De Leeuwardense raadsheren waren daarom van mening, dat sloop misschien wel voordelen voor de stichting had, maar dat die niet zo groot waren dat het belang van de maker bij de instandhouding ervan daarvoor moest wijken. Bij de daarop volgende vernietiging van het vonnis van de rechtbank maakten zij wel het voorbehoud dat hun beslissing over dit auteursrecht anders zou kunnen uitvallen als zou komen vast te staan dat de aan renovatie verbonden bezwaren zo groot zouden zijn, dat een auteursrechtelijk nadeel van de architect "niet te duchten is". Bron: Cobouw.nl 
 
Op basis van hetzelfde ontwerp is in 1971 in Goor verzorgingshuis de Stoevelaar in gebruik genomen. Dit gebouw is met medewerking van architect Bonnema gerenoveerd. Verzorgingshuis De Golfslag werd gesloten. In het voorjaar van 2015 verlieten de laatste bewoners het tehuis. In 2016 is het gebouw verkocht en zal omgebouwd worden tot appartementencomplex met ruim 60 huurwoningen.
 
Architect

Abe Bonnema is op 6 december 1906 in het Friese Stiens geboren. Hij trad in de voetsporen van zijn vader die bouwkundige was. Na zijn opleiding aan de Technische Universiteit in Delft richtte hij in 1957 zijn eigen architectenbureau op. Bonnema bouwde zijn eigen woonhuis met kantoor in Hardegarijp. De tuin werd ontworpen door Mien Ruys, die ook aan andere projecten van Bonnema meewerkte. Het gebouw uit 1961 is tegenwoordig een rijksmonument. 
 
In het begin van zijn loopbaan hield Bonnema zich vooral bezig met woningbouwprojecten. Hij haalde het Franse gietbouwsysteem Outinord, dit is het bouwen met beton dat op de bouwplek zelf gestort wordt, naar Nederland. Door dit innovatieve bouwsysteem kon er 3x sneller gebouwd worden ten opzichte van de traditionele methode. In de laatste twintig jaar voor zijn dood bouwde Bonnema vooral grote kantoorgebouwen. In 1999 wist hij via een rechtzaak een gebouw van hemzelf, De Golfslag in Emmeloord, te behoeden voor sloop. Bonnema beweerde dat renovatie goedkoper was en ondersteunde zijn argumenten met de wetgeving voor auteursrechten. Hiermee was hij de eerste architect die juridische aanspraak heeft gemaakt op het beeldrecht van een gebouw.
 
Abe Bonnenema is onder andere bekend geworden met het ontwerp van het toendertijd hoogste kantoorgebouw van Nederland, het kantoor van Nationale Nederlanden in Rotterdam (151m). Daarnaast is hij bekend van de 114,6 m hoge Achmea toren in Leeuwarden, het 92 m hoge hoofdkantoor van Interpolis in Tilburg, het Cascadecomplex in Groningen en de Sociale Verzekeringsbank in Amstelveen. Andere bekende gebouwen zijn de huisvuilcentrale in Alkmaar, het gebouw van de Belastingdienst in Amsterdam en de woontorens bij het Drinkwaterleidingterrein in Rotterdam. Daarnaast heeft Bonnema een aantal ziekenhuizen ontworpen, zoals in Boxmeer en Sittard en twee idendieke bejaardentehuizen waarvan er één in Emmeloord staat en het spiegelbeeld in Goor. Bonnema won verscheidene architectuurprijzen.
 
Ir. Abe Bonnema overleed op 9 augustus 2001 op de leeftijd van 74 jaar. Hij was ongeneeslijk ziek. Om het gedachtegoed van de Friese architect in ere te houden is een naar hem vernoemde architectuurprijs ingesteld. De Abe Bonnema Prijs voor Jonge Architecten bestaat uit twee prijzen: de Abe Bonnema Prijs voor Jonge Architecten en de Abe Bonnema Aanmoedigingsprijs. 

Laatste Update vrijdag, 09 augustus 2019