Sluitsteen

Sluitsteen
Sluitsteen Sluitsteen Sluitsteen Sluitsteen

Plaats: Lelystad

Locatie: IJsselmeerdijk

Kunstenaar: Jan Wolkers

Materiaal: basalt

Jaar: 1996

Beschrijving:

Dertien september 1956 werd het laatste sluitgat in de ringdijk van Zuidelijk Flevoland, ongeveer halverwege Kamperhoek en de Houtribsluizen, gedicht. Het stormde op het IJsselmeer, de stroming bedroeg plaatselijk meer dan twee meter per seconde, het water trachtte zich nog door het laatste nauwe gat te persen. Met een paar laatste happen keileem wordt de dijk gesloten. De dijkwerkers hadden 74 miljoen kubieke grond in de 90 kilometer lange dijk verwerkt. Op de plaats waar de dijk gedicht werd is op initiatief en naar ontwerp van Albertus Beekhuis (1926-1976), technisch ambtenaar van de Dienst de Zuiderzeewerken die het dagelijks toezicht bij de uitvoering van de dijkwerken op perceel X had, door de aannemer een gedenksteen in het talud van de dijk geplaatst.

Om stil te staan bij het 10-jarig bestaan van de Provincie Flevoland worden in de zomer van 1996 uiteenlopende kunstprojecten in de buurt van de sluitpunten geplaatst. De vier sluitpunten in de dijken van Flevoland zijn die punten waar de dijken als laatste gedicht zijn en dus van grote betekenis voor het ontstaan van de polder. Zowel schrijvers als beeldend kunstenaars werkten aan het project ‘Dijkwacht’ mee. Op de plaatsen waar sluitstenen zijn gelegd en de dijken werden gedicht werden ze opnieuw 'gedicht' met woorden van dichters. Niet ver van de Flevocentrale bij Lelystad staat aan de voet van de IJsselmeerdijk, tussen hectometerpaal 25.5 en 25.6, een literaire steen met daarop een gedicht van Jan Wolkers. Drie gezaagde en gepolijste en op elkaar gestapelde basalt blokken symboliseren de dijkafsluiting van Oostelijk Flevoland.

De sluitsteen, is voorzien van de volgende dichtregels :

wie schilt de steen

wie snijdt het water

over de golven heen

loop ik naar later

Op 26 juni heeft Koningin Beatrix het project 'Dijkwacht' geopend door op de IJsselmeerdijk de literaire steen met dichtregels van Jan Wolkers te onthullen. Bij deze gelegenheid vertelde Wolkers dat de regel 'over de golven heen lopen' een bijbelse betekenis heeft. Volgens Mattheüs 14 liep Jezus over het water naar zijn discipelen toen zij in hun boot in de problemen waren door een storm.

Ook in Schokkerhaven, Espel en Zeewolde zijn gedichten van respectievelijk Remco CampertEd Hoornik en Marga Minco te vinden. De gedichten op de literaire stenen zijn door schriftbeeldhouwers van het Urtrechtse bedrijf Letters-in-Steen gehouwen. De beeldend kunstenaars en schrijvers lieten zich inspireren door het ontstaan, de natuur en de cultuur in de provincie. De beeldende kunstprojecten waren van tijdelijke aard.

De kunstenaar Peter Baren liet zich voor zijn performance 'Strelen van de dijk' inspireren door de geschiedenis van de dijken, de lichamen die het nieuwe polderland omringen en beschermen. In de periode van 27 juni tot 18 augustus 1996 reed 's middags een tractor langzaam langs de dijk die roterende blauwe handjes voorttrok die de dijk streelden. De handafdrukken waren van mensen die de dijk daadwerkelijk aangelegd hebben. Kapotte handen van de dijkwerkers achter de tractor werden vervangen door nieuwe gipsafdrukken van bezoekers.

Dichter

De schrijver, dichter en kunstenaar Jan Hendrik Wolkers werd op 26 oktober 1925 in Oegstgeest geboren. Hij groeide op in een streng gereformeerd gezin. Wolkers tekende graag en had grote bewondering voor de natuur. Hij wilde, net als zijn oom, bioloog worden. Zijn schoolresultaten waren goed, hij had de capaciteiten voor de HBS. Maar als zoon van een middenstander ging hij naar de ULO. Uit protest voerde hij daar niets uit en werd na enkele maanden van school gehaald. Hij ging zijn vader in de winkel voor levensmiddelen helpen. Net voor de oorlog werd de winkel gesloten. Jan Wolkers heeft allerlei baantjes gehad. Hij was onder andere dierenverzorger en tuinman. In 1941 werd hij zich bewust dat hij met tekenen door wilde. Overdag werkte hij, 's avonds ging hij naar da Avondtekenschool in Leiden. In 1943 duikt hij onder en bezoekt tot aan de hongerwinter de Leidse schilderacademie Ars Aemula Naturae. Daar volgde hij teken- en schilderlessen. Na de oorlog vervolgt Wolkers van 1 oktober 1945 tot zomer 1948 zijn opleiding aan de Haagse Academie voor beeldende kunst. Van 1949 tot 1953 studeerde hij beeldhouwkunst aan de Rijksacademie in Amsterdam. Hier heeft hij les van professor Piet Esser en Cor Hund. Hij bekwaamt zich in tekenen naar model, in het hakken in steen en hout, in het boetseren in klei van portret en naakten en in gips- en brons gieten. In 1950 verhuist Wolkers met zijn eerste vrouw en kinderen naar Amsterdam  waar hij zijn intrek neemt in een atelierwoning aan de Zomerdijkstraat. Wolkers vroege werk is figuratief.

In januari 1957 reist Wolkers met een beurs van de Franse regering af naar Parijs om te gaan studeren aan de Académie de la Grande Chaumière bij de beroemde kunstenaar Ossip Zadkine (1890-1967) die expressieve, sterk geabstraheerde beelden vervaardigt. Tijdens dit studiejaar begon hij te schrijven. Terug in Nederland ruilde hij de traditionele figuratieve beelden, in de academische stijl, in voor meer abstracte figuratie. In dezelfde tijd verlegde Wolkers zijn aandacht van het beeldhouwen naar schilderen en het maken van reliëfs. In 1977 maakt Jan Wolkers het Auschwitzmonument. Over dit monument heeft Wolkers geschreven: "Voorgoed kan op deze plaats de hemel niet meer ongeschonden weerspiegeld worden". Dit monument is een voorbode van een nieuwe fase in zijn werk, waarin veel aandacht is voor het licht. In zijn sculpturen komt dat tot uiting in het gebruik van transparante materialen als glas.  

Op 1 mei 2003 werd op Texel een monument onthuld voor Jac. P. Thijsse. De constructie heeft Jan Wolkers bedacht met vandalisme in het achterhoofd. "Als ze er iets aan kapotgooien, dan kost het vervangen een paar duizend gulden, want het is op onderdelen te vervangen" zegt de kunstenaar. Jan Wolkers vindt dat een beeld ook zonder interpretatie (verklaring) moet kunnen. Dat het op zichzelf een mooi ding moet zijn. Een beeld moet altijd iets voorstellen. Niet in de zin van "een voorstelling" maar het moet betekenis hebben, al is het maar betekenis voor de ruimte waar het geplaatst is. Anders is het zinloos. Zin en schoonheid moeten hand in hand gaan.

Hoewel Wolkers bleef schrijven kwam de nadruk op de beeldende kunst te liggen. In een interview in Het Parool van 26 april 2003 zegt Wolkers: "Ik schrijf alleen wanneer ik daartoe de noodzaak voel. Ik kan zoveel, schilderen, beeldhouwen, al die dingen. Er zijn mensen die van hun pen moeten leven. Dat zou ik toevallig wel gekund hebben, maar ik heb er nooit naar gestreefd. En zo'n opdracht voor een monument komt me aanwaaien. Ik schrijf me nooit in voor opdrachten, dat komt vanzelf".

Jan Wolkers overleed op 17 oktober 2007 op Texel.

Kunstenaar

Peter Baren is in 1954 in Haarlem geboren. Van 1972-1977 studeerde hij aan de Rijksacademie van beeldende kunsten in Amsterdam. Sinds 1980 houdt hij zich bezig met tijdelijke exploitaties zoals performance en installaties. Theater, (geluids)sculptuur en andere disciplines spelen in zijn werk een belangrijke rol.

Laatste Update vrijdag, 31 maart 2017