Waterstaatkerk

Waterstaatkerk
Waterstaatkerk Waterstaatkerk Waterstaatkerk Waterstaatkerk Waterstaatkerk Waterstaatkerk Waterstaatkerk Waterstaatkerk

Plaats: Schokland

Locatie: Middelbuurt

Maker: Ingenieur D.J. Thomkins

materiaal: baksteen, hout, leien

Jaar: 1834


Beschrijving:

Middelbuurt was vroeger één van de drie dichtbevolkte woonterpen op Schokland. Op de terp stonden de houten huisjes, met rieten daken, dicht op elkaar. Ze stonden op één rij, met de voorgevel naar het oosten. In 1647 woedt er een grote brand op de terp. Veel woningen gaan in de vlammen op. In 1830 stonden 40 huizen op de terp, waar 44 gezinnen (meer dan 200 mensen) in woonden.

Op Middelbuurt staat het oudste Rijksmonument van de gemeente Noordoostpolder. De voormalige Hervormde kerk is gebouwd als opvolger van het vierkante houten kerkje uit 1717. Dit kerkgebouw was bij de stormramp in 1825 vrijwel geheel vernield en moest gesloopt worden. Het ontwerp voor de nieuwe Enserkerk is in de Waterstaatstijl, wat wil zeggen dat het onder verantwoordelijkheid van een ingenieur van het Bureau voor de Waterstaat (sinds 1848 Rijkswaterstaat) tot stand is gekomen. Tussen 1810 en 1880 was de Waterstaat tevens rijksbouwmeester die overheids gebouwen en andere gebouwen met een openbare functie neerzette. Voor veel gebouwen werden standaardontwerpen ontwikkeld wat leidde tot een zekere eenvormigheid. De Enserkerk is ontworpen door hoofdingenieur van de Waterstaat in Overijssel D.J. Thomkins (2 februari 1777 - 7 september 1851). De zogeheten Waterstaatskerk is gebouwd met financiële steun van de landelijke overheid. Het kerkgebouw heeft een sobere neoclassicistische vorm omdat sterk bezuinigd werd op ornamenten. De enige ornamenten die toegepast werden zijn vlakke lisenen tussen de boogvormige ramen. De in bakstenen opgetrokken kerk, met houten kapconstructie, is een driezijdig gesloten gesloten zaalkerk met dakruiter en heeft een aangebouwde, bredere pastorie.

Omdat de kerk als enig gebouw op Schokland leien als dakbedekking had, werd op het dak regenwater verzameld. Via de dakgoten en afvoerbuizen werd het water naar een regenwaterkelder geleid en per emmer verkocht aan de mensen die zich de luxe van water konden veroorloven. Tegen de kerk aan is een houten gebouwtje gebouwd. Dit is het pomphuis voor de armen. De arme bewoners konden hier hun drinkwater halen. Voor de eilandbewoners was zoet drinkwater van onschatbare waarde. Het water van de omringende Zuiderzee was immers zout. Dat het water niet altijd even zuiver was, mag duidelijk zijn. Maar in die tijd tilde men daar niet zo zwaar aan.

Willem Antonie van Deventer (1824 - 1893), Potloodtekening van Middelbuurt

De preekstoel, banken en stoelen zijn afkomstig uit het kerkje van 1717. In de kerk staat een replica van een zandstenen Romaans doopvont. Het oorspronkelijke doopvont (Duitsland, 12e – 13e eeuw) is in 1777 uit de Zuiderzee opgevist. Tot 1859 is het doopvont in de R.K.- kerk in het buurtschap Emmeloord in gebruik geweest. Na de ontruimingn verhuisde het doopvont in 1860 naar Ommen. Toen de kerk op Middelbuurt weer in gebruik werd genomen heeft men aan Piet Brouwer uit Urk gevraagd een replica te maken. Het oude doopvont was uit zandsteen gehouwen. Omdat het werken met zandsteen tegenwoordig verboden is, werd de replica van kunstzandsteen gemaakt. Sinds juni 1996 staat dit doopvont in de kerk.

Na de ontruiming van het eiland deed de kerk enige tijd dienst als gereedschapsschuur en overnachtingsplaats voor seizoensarbeiders. Nadat Schokland een deel van de Noordoostpolder was geworden, werd het interieur van de kerk weer aangepast aan de oorspronkelijke rol van bedehuis. In de kerk worden regelmatig huwelijken ingezegend. De dakruiter is gerestaureerd met financiële steun van Bouwfonds Cultuurfonds, ter gelegenheid van de landelijke opening de Open Monumenten Dag op 7 september 2000.

De klok boven in de kerk werd in 1710 in Amsterdam gegoten. De klok hing, na de ontruiming van Schokland (1859), werkloos in het torentje. In de Tweede Wereldoorlog wilde de bezetter de klokken invorderen om ze als grondstof te gebruiken voor de oorlogsindustrie. De polderwerkers destijds zagen dat niet zitten en verstopten de klok in een schuur. Na de oorlog kwam de klok weer te voorschijn en werd in 1953 geschonken aan Hervormde kerk in Ens. In 2006 werd de kerk in Ens gesloten. In 2009 besloot de Protestantse gemeente De Zaaier in Ens de klok in bruikleen af te staan aan museum Schokland.

In de zuidelijke muur is een gevelsteen ingemetseld die herinnert aan de stormramp van 1916.

De kerk vormt met de nieuwe, in “Zuiderzeestijl” opgetrokken gebouwen museum Schokland.

Architect

D.J. Thomkins, geboren op 2 februari 1777, was ingenieur bij Rijkswaterstaat. Van 1811 – 1822 was hij werkzaam bij het arrondissement Zutphen/Noordelijk arrondissement. Van 16 juni 1822 tot juli 1822 was hij hoofd van het 8e district Groningen & Drenthe. In 1824 werd Thomkins benoemd als hoofdingenieur in Zuid-Holland en van 1 november 1829 tot 1 april 1834 was hij hoofd van district Overijssel. Thomkins overleed op 7 september 1851.

Laatste Update donderdag, 14 juli 2016