Schokbeton- of montageschuren

Schokbeton- of montageschuren
Schokbeton- of montageschuren Schokbeton- of montageschuren Schokbeton- of montageschuren Schokbeton- of montageschuren Schokbeton- of montageschuren

Plaats: Noordoostpolder

Locatie:

Maker: Directie Wieringermeer

materiaal: beton

Jaar: 1949 - 1958


Beschrijving:

Na de oorlog werd al snel duidelijk dat men met de traditionele bouwwijze onmogelijk het enorme bouwprogramma voor de Noordoostpolder kon halen. Omdat de Duitsers ons land leeg hadden geplunderd, de bouwmaterialenindustrie door de oorlog grotendeels was vernield of lamgelegd door gebrek aan brandstof en grondstoffen, was er een enorm materiaaltekort. Veel vakmanschap was bovendien verloren gegaan doordat mensen in de oorlog andere dingen waren gaan doen, de opleidingen gedurende de 'Arbeitseinsatz' hadden stilgelegen en ook bouwvakarbeiders als soldaat naar Nederlands-Indië werden uitgezonden. In 1947 constateerde A.D. van Eck, hoofd van de bouwkundige afdeling van de Directie Wieringermeer, dat door het tekort aan bouwvakkers standaardisatie in de boerderijbouw onvermijdelijk was. Gedwongen door de omstandigheden werd besloten voor de schuren bij de middelgrote en grote bedrijven van 24 ha en meer over te gaan op een montagebouw-systeem. De, vanuit een rechthoekig grondplan opgetrokken, schuren bestaan uit geprefabriceerde onderdelen van schokbeton die in zes dagen op de bouwlocatie in elkaar werden gezet. De totale bouwtijd bedroeg negen weken. De schuren zijn gebouwd naar een ontwerp van Van Eck, in samenwerking met de firma N.V. Schokbeton.

De door N.V. Schokbeton vervaardigde betonnen wandelementen bestaan uit betrekkelijk dunne platen met versterkings- of schokbetonribben. De dakconstructie, symmetrische kniespanten van gelamineerd hout, werd vervaardigd door de firma N.V. Nemaho te Doetinchem. Het zadeldak met een dakhelling van 45° is met rietmatten geïsoleerd. Op het dak liggen traditionele rode dakpannen waaraan de landbouwbedrijven te herkennen zijn. De grootte en plattegrond van de schuren variëren van bedrijfsomvang en bedrijfstype. De deeldeuren, in de langsgevel, zijn traditioneel in groen uitgevoerd. De pachter kon niet kiezen wat voor schuur hij wenste. Dat bepaalde de overheid. De montageschuren die bij de bedrijven van 24 en 30 ha gebouwd zijn hebben een lengte van vijf spantvlakken (5 x 4,32 m). De bedrijven van 36 en 42 ha zijn te herkennen aan zes spantvlakken en de bedrijven van 48 ha of meer aan zeven spantvlakken. Gemengde bedrijven van 30 ha en groter hebben een één moduulmaat (1,44 m of 1,40 m) bredere schuur. Ook aan de ontluchtingspijpen op het dak kan men zien dat het hier om een gemengd bedrijf gaat. Hoe meer pijpen hoe groter de graslandverplichting.

De schuren zijn in drie series gefabriceerd. De eerste serie van 171 schuren zijn in de periode 1949 - 1950 gebouwd voor de akkerbouw in twee lengtes (5 en 6 spanten) en in twee breedtes. Bij deze serie waren de versterkingsribben van de gevelsegmenten naar binnen gekeerd. De cassettezijde was tevens de vulzijde van de mal. Om deze reden is de cassettezijde aan de binnenkant van de buitenwanden gehouden. De topgevels werden ook uitgevoerd in beton. In de top is een sierelement met lichtopeningen toegepast dat een stramien van betonstijlen en randbalken kreeg om de winddruk op te vangen. De schuur heeft rechthoekige staande ruiten met glasroeden. Omdat de minister van Verkeer en Waterstaat de kosten van het prefab-systeem wilde vergelijken met de traditionele bouwwijze, zijn 24 van deze schuren gemetseld. De traditioneel gebouwde schuren, die o.a. aan de Bomenweg staan, hadden een aanzienlijk langere bouwtijd (3 maanden) en bleken gemiddeld 5% duurder te zijn. Bovendien bleek het tekort aan bekwame metselaars en bakstenen een groot probleem.

De tweede serie van 417 schuren is tussen 1951 - 1953 opgetrokken. Bij deze serie was het technisch mogelijk de cassettes groter uit te voeren en de cassettezijde als malkant te gebruiken. Hierdoor zijn de versterkingsribben naar buiten gekeerd. Door deze wijziging won de gevel aan plastische uitstraling. Een ander belangrijk verschil met serie 1 vormden de asymmetrische kapspanten en de ruiten van dit type zijn vierkant met kruisroeden. Van 1954 - 1958 kwam de derde serie van 390 schuren in productie. Deze serie heeft kleinere vierkanten ramen. Een groot verschil met de tweede serie is dat de spanten nu ook van beton waren gemaakt en de lengte van een spantvlak teruggebracht was naar 4,20 m (3 x 1,40 m). De schuren uit deze serie hebben een dakhelling van 40°. Uit financiële overwegingen hadden de geveltoppen een beschieting van eterniet of hout met een dubbele deur voor het naar binnen voeren van de schoven. Het driehoekige toplicht is kleiner dan bij de voorgaande series. 

Voor de pachters zijn op het erf woningen opgericht. Bij de akkerbouwbedrijven werden de woningen vrijstaand gebouwd. Bij gemengde bedrijven zijn de woning en schokbetonschuur met elkaar verbonden door middel van een tussenlid, dat dienst doet als spoelkeuken met een bijkeuken voor de woning. Hoewel de woningen hogere bouwkosten met zich meebrachten wogen de voordelen hier meer tegen op. Zowel de schuur als het huis zijn van alle kanten bereikbaar. In de woning is minder overlast van stank en stof. Verder is er meer vrijheid om het terrein in te delen. Om de kosten zoveel mogelijk te drukken zijn de verschillende woningen wel in series gebouwd. De vormgeving bevat, met uitzondering van de Oostenrijkse woningen, elementen uit de Delftse School stijl en uit het Nieuwe Bouwen. Dit uit zich in metselwerkdetails (schoorstenen, metselverbanden) en de typerende grote puien en flauw hellende daken van het Nieuwe Bouwen. Bijna alle pachterswoningen zijn op traditionele wijze gebouwd en hebben een, met rode dakpannen gedekt, zadeldak. Daardoor zijn deze woningen in het landschap goed te onderscheiden van tuinders- en fruittelerswoningen. Deze woningen zijn met grijze pannen gedekt.

De traditioneel gebouwde pachterswoning met schokbetonschuur aan de Uiterdijkerweg 33 in Luttelgeest is door de gemeente Noordoostpolder op de monumentenlijst geplaatst.

Laatste Update donderdag, 16 juni 2016